GĨKŨYŨ KĨA MŨGĨKŨYŨ

2011-07-08T18:21:00.000-04:00

ICOKIA RĨA GĨCAMBA

Tondũ rĩu warika kũina gacui o gacui-rĩ
Kaĩ ũgatiga kwĩĩta gacui-rĩ
Umagare ũtambũrũkĩtie ciero
Ũmbũkĩte kuuma o itherero
Ũingĩrane na arĩa acune nĩ mbaka
Ũtige kuona o mĩhaka
Ũmenye atĩ kuona ũrirũ ti gũkũra
Ningĩ ũrĩa ũtatiga ndakora

Rĩu tondũ warika o kũgamba
O ũkiugagĩrĩria gĩcamba
Kaĩ ũtekuona ndĩ njamba
Na ndingĩenda gũcamba
Kaĩ ndakũga arĩ kuuga makũũre
Kware kana kuure
Githĩ niĩ to ngũkũga
Nawe ũinage gacui, gacui, gacui.

Rĩrĩa ũratuire kĩaga-rĩ
Nĩũragaga kĩega takĩ?
Githĩ ndũrarĩ na mũkũhurĩria
Gũkũ guothe no macharia
Ngũhurĩrie ngĩgũthuthagĩra
Na mĩrũri ya uuhi
O ngĩtambagia uuthi
Nguogothere gĩterenge
Ngũtereme na ngũrengange
Ngũkarange ta marenge
Ngũninĩre thoni na ngũtharie riri
Ũrĩa warĩ naguo
Rĩrĩa warĩ gwa thoguo
Rĩrĩa wairigĩirwo na rũriri
Ũmenye nĩniĩ gĩcamba
Kĩa mwene shamba.

We gacui gaka
Tarora ũrĩa wĩ mũthaka
Ũkonyoku waku nĩũrũgĩte njano
Riri waku ũgathera ta kĩmera kĩa ngano
Ta kinyũkia na gĩkĩ kĩa mũthece
Na ũmenyerere ndũgethece
Gĩkĩ kĩa ngũhiũha ngĩthiĩ kũ?
Ũmenye gũkũ no thigũkũ?
Niĩ nĩniĩ mũico waku
Na noniĩ warũbanji yaku
Bata no ũmenye gĩtara gĩ gwakwa
Ũninĩre mabataro makwa.

We gacui gaka
Nĩngũgũcokeria riri ũrĩa wateire
Tiga kwĩrira iria wateire
Rĩrĩa watũire kĩaga
Gũtirĩ kĩega ũkwaga
Tiga gũte mahinda
Gĩthomo no kĩa ihinda
Ũka tũthome gĩkĩ
Gĩkĩ gĩtarĩ mĩtũkĩ
Kĩgeranio kĩrĩa ũkwenda
No thutha wa mĩeri kenda
Wahĩtũka kĩu ũcokere rwĩmbo
Kĩero nĩ ũimbo
Na niĩ ngũthuthagĩre
Gacui gakwa, gacui, gacui, gacui.

Gũtirĩ njamba ya mwera ũmwe
Na niĩ ndiarĩ wa mumwe
Nĩngũhura mbeu werũ nĩ mwariĩ
Nowe ũkindIrie hau harĩ niĩ
Oya thabuni na tũmaguta
Otuĩre gĩthũri mata
Gwa kuheo ti kũingĩ
Na abatari nĩ aingĩ
Mandorete o igũrũ
Makĩngunyaga kũgũrũ
Ndĩmarekerie o gatũũ
Kĩiganwo nĩ kĩrĩa wagwĩra
Tondũ ũthaka ndũrĩagwo
Na mũrigwo arigagwo o akĩragwo
Ta ũrĩa ndanakwĩra atĩ wee wĩ gacui,
Gacui kerigĩtwo na gacui karigĩtwo
Ũkwenda mũthaiga wa mũrigito
Na wa mũcanjama
Mũrũrũ ũtarĩ cama
Ũtahĩkio ũrimũ na wariga
Ũhakwo ndaka na thĩrĩga
Ũthambio na megũtherera
Marorete o itherero
Ũkamũrwo na iria
Ũthere o ta ira
Ũcoke mbara nginyo
O hau watereire njĩra.

No niĩ gĩcamba
Ngũkũga na ũcamba
Njeme na uhi
Hatikagie hũhi
Ngĩthuthĩra gacui
Karĩa koimĩte kĩaga
Kũu kwao kwega
Gakanũmĩrĩra kaigua ndakengengeta
Gakoiga atĩ nĩ ndageteta.
Iyũkia uthi , mũgĩ nĩ mũtaare
Wĩtĩkĩre nawe ngũtaare
Tondũ kĩmenyi ũmwe ndatũraga
Ta ũrĩa Ngai atũraga.

Nganga wa Wairia

2011-07-04T01:07:00.002-04:00

Haiiya, mwaka uri hakuhi guthira itagucokeirie uhoro, ninjukite. Gweterera ti kuinaina na utari muhe ni muigire.
Ngai njega.

2010-12-30T17:53:00.002-05:00

Mũthomi Mũgĩ Mũrata wakwa,

Amũkĩra ngatho ciakwa nyingĩ cia gĩcĩcĩng’a nĩ ũrĩa ũkoretwo naniĩ rũrenda-inĩ rũrũ mwaka ũyũ ũrorete kũbuĩria ona mĩaka ĩrĩa ĩngĩ mĩhĩtũku.

Rĩu tũkiugĩra mwaka ũyũ ũhoro, nĩndakũrongoreria mũnyaka mwega na mwago mwaka-inĩ ũyũ tũrorete. Ngakũhoera ũtũnganage na nyoni njega, mwere waku ũingĩhe, kĩmera kĩagĩre, ũhiũ waku ũthereme, ũroaga kũhuna, ũhũne mũnyũ, ng’ombe ciaku irociaraga mori, nacio mburi ciaku iciarage harika, tũgondu twaku tũrotũhaga nĩ hũni nayo mĩatĩ yaku ĩgũciarĩre ngoima itarĩ kĩmeni.

Ciana ciaku irokũigua na thingira waku ndũkanahore mwaki, ũrorokagĩrwo nĩ karĩa gatarĩ thahu, ndũrĩrĩ irokũganaga nĩ ũtana, nawe ũrotanahĩra arĩa mwĩtainwo ona agendi na ũtana mũkĩru. Maundũ-inĩ mothe ma mwaka ũyũ tũraingĩra marotuĩka ma gũgũikaragia na gĩkeno, gĩtĩyo, kĩrathimo ona thayũ.

Rĩu-rĩ , kĩgĩe na mwaka mwerũ mwega na tũcemanagie kaingĩ haha kĩharo-inĩ gĩkĩ tũnorane na tũũhĩganie.

Ngai njega.

2010-10-02T00:06:00.000-04:00

GACUI

Gacui! gacui! ndĩ gacui!

Ndakwĩra una iru na ndũgatare

Tega gũtũ ngũtaare

Mũgĩ nĩ mũtaare

Woima kĩaga wagera kĩara

Ũrorete kĩanda

Wambĩte nda

Ũkĩinaga atĩ wĩ gacui, gacui, gacui.

Gĩcamba, kĩa mwene shamba

Kĩaigua wakorora gĩoka gũkũrora.

Gĩakekengeta, gĩgĩgweteta

Nawe no kũina gacui, gacui, ndĩ gacui,

Gĩgagũthuthĩra gĩgakũinĩra wega

Ũka nguonie, gũkũ ti kĩaga

Gĩakũrĩa ndũngĩaga.

Reke nguonie werũ

Ngũcokie werũ

Ngũhurĩrie na ngũgitĩre

Tiga guoya wĩ mũgitĩre

Bata no wĩtĩkĩre nguonie ikeno ũkene

Ũkene gwĩ tene

Rĩrĩa warĩ kĩaga

Kũrĩa gũtarĩ kĩega

Tiga kĩrĩa waikĩrio

Nĩ arĩa waigĩirwo

Magagũtua o gacui, gacui, gacui.

Tambũrũkia ithagu

Rĩu ũtarĩ mũnogu

Tigana na ngima ya managu

Ngũkũhe mũrio ta wa mainabu

Niĩ ngũkũhaka na ũũkĩ wa hako

Tondũ gacui gatarĩ hako

Gwakwa nĩgwako.

Gĩcamba taniĩ kĩrĩ tha

Nĩnjũĩ kũmatha

Kũmathĩra gacui korĩte kĩaga

Na ngamenya kũgaya kĩũru na kĩega.

Gũkũ nĩniĩ ngũgaga

Tiga kũhenio atĩ wĩ gacui

Gũtirĩ ngũkũ na kagũkũ

Ũkũina rũrĩa tũinaga gũkũ

Gacui! gacui, ndarĩ gacui!

Na rĩu ndĩ gĩcui!

Nawe ta kĩrimũ kĩuru

Ũkarũmĩrĩra gĩcamba ta kĩruru

Ũkoima mathagu-inĩ ma thoguo na nyũkwa

Okoiga nĩwatua mĩkwa

Ũrũmĩrĩre gĩcamba kĩa mwene shamba

Ũgakĩonio ikeno, cia ũmũthĩ na rũciũ

Oke ũkarekanio bara o bacha

Tondũ ũrĩ kũgacha

Wathira riri ũkahuria tĩri

Tondũ rĩu ndũrĩ gacui

Wĩ nyina wa gacui

Gacui kega, gatarĩ kĩaga

Karaina o rũrũ, gacui! gacui! ndĩ gacui.

Kindĩria kĩaga

Tiga kwagaga

Gĩcamba gĩkũrute kuo

Gĩgĩgakũruta nguo

Kimenyage warĩ na mũgũtiiri

Ndwathĩkĩtwo na tĩri

Nĩwaheyanire itiyo

Na ũgĩkĩra kĩyo

Kũgitĩra ũthingu waku

Kindĩria kĩaga gĩaku

Reke gĩcamba gĩkengete

Nawe ũikare ũkenete

Ihinda nĩrĩrĩkinya

Woe ikinya

Ũkinyũkie tũkĩonaga

Wohete mbĩgĩga

Mũthiĩ na gĩcamba

Na ndũgacamba

Tondũ nĩ kwamba ũkamba

Kiondo kĩa ngamba

Na kĩa nyamĩkwa

Watua mĩkwa

Na wetiria rĩtana rĩa gĩcamba.

Gacui! Gacui! Gacui.. gacui… gacui….

2010-08-26T23:14:00.000-04:00

KŨNGŨ BŨRŨRI WOTHE!

Bũrũri wothe no kũngũ tondũ rĩrĩ kũratha
Tũrĩ gũciarĩrwo gakenge kangĩ
Twaciarĩrĩrwo ka wĩyathi
Karĩa gokire na ndege kuma Rũraya
Rĩrĩ ti rĩa riiko
Gaka nĩ gaitũ gwĩcarĩria

Nĩtũkĩrũhiei tũkoigĩre, ti ithano na ti ithatũ
Ici nĩ kenda mũiyũru, ona ciune
Gaka ti ka nyũmba kana thingira,
Gaka nĩ ka ng’ũndũ, ng’ongo, ituamba na werũ
Kuma Ngong’u kinya Ngarĩbatura
Mambatha nginya Gĩthumo
Cumarĩ nginya Nyang’ori
Werũ wa Turũkana na wa ũkabi, guothe kũngũ
Tũcũgie gakenge

Mwana arĩ kuma nda, ndarĩ na kaũgũ, ĩĩ nĩ mũgima
Njogu ĩrĩ gũtinio, nayagĩthikwo
Mwana nĩatumberio, nĩamenyerio nginyo cia mbarĩ
ũmathi na ũrĩithi, hukũro na mambura
Kana kogĩ ta ithe
Gaka nĩ gaitũ ti karĩa kene tweragwo wako

Kũngũ bũrũri wothe
Ndũrĩrĩ nĩ irũhie, ĩĩ nĩ ikenererũke
Rĩu tũtikuona ta kwĩna mairia
Tũrona gũtherete, maitho matirĩ njereri
Nguona ituamba ciĩ ngogoyo
ũũkĩ na ngurunyũ, rũkũri na kamitũ
Nĩtũrĩyanĩrei ta ciana ciendaine cia nyina ũmwe
Maitũ witũ Kenya.

ĩĩ nĩtũrũhie, kenai o gũkena na thutha wa mĩtheko
Gũtikagĩe ndihanio, ndindĩkano na ndathano
Ũkĩhuria na mwĩhĩrĩto waku
Ũkĩrai tũkenere gakenge gaitũ
Mũnyaka ũrĩ mbere ya kahinga
Wĩra nĩ kũrera gũciara nĩ kwa ihinda
Kũrera nĩ kwa mĩaka yothe ya rungu rwa riũa
Kenai na mũkenererũko, Ruciũ ti rwaku
No bũrũri nĩ waku, kĩ ũtungate
Kũngũ bũrũri witũ, gaka nĩgaitũ kwĩyethera.

2010-08-09T14:21:00.000-04:00

KŨNGŨ BŨRŨRI WOTHE!! ĨĨĨĨ NĨTWETĨKĨRA GATIBA MŨHIANO!!!!

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa,
Andũ aitũ cira ũrĩ gũtuithanio na kĩhooto kĩarũgama. Wendi wa arĩa aingĩ woiga Gatiba Mũhiano nĩyetĩkĩrĩka. Yũkiai kũngũ inyuĩ mũingĩ wa Kenya. Inyuĩ endĩ thayũ, kĩhooto na ũma. Yũkiai kũngũ nĩ kũiga thayũ na kũrũgamĩrĩra ma yanyu hatarĩ ndihanio. Handũ hekũgĩa gĩcindano no ngiya hagĩe mũhotani na mũhotwo. Ĩrĩ kũrũndwo ndĩregaga ruoro. Wee ũrarũndirwo ũkĩra wĩhure rũkũngũ tũtwarane. Ndũgaikare o hau ũrarũndĩirwo, ũka tũtwarane mũrata wakwa tondũ nĩtũgũkora mangĩ maritũ mbere na mekwenda tũkorwo twĩ ndundu.
Rekei tũtumberie kaana gaka na kinyi. Tũgakundie iria na tũgatanukĩre marigũ kagĩe na hinya. Ndamũthaitha o mũndũ o mũndũ nĩ agĩe na gatiba ĩno na amĩthome wega. Waga kũmĩmenya wega, ndũkamenya ũgĩtunywo haki yaku. Rĩrĩ nĩ ihinda rĩa kũrehe ũgarũrũku maũndũ-inĩ maitũ na mĩtũrĩre-inĩ iitũ. Mũingĩ rĩu nĩguo wĩna hinya wa gũtwarithia maũndũ ma bũrũri na mbere no ndũngĩka ũguo ũngĩkorwo ũtoĩ gatiba ĩroiga atĩa. Twarekereria ateti matuĩke nĩo atabuti a gatiba, nĩtwetunya hinya witũ na twanenengera hiti rũru. Ithuĩ nĩ ithuĩ twĩna hinya wa kũmera ũrĩa tũrenda kũringana na gatiba no tio. Nĩtũkĩĩhotore tuoe koiga gaka, Gĩkũyũ oigire koiga gatune nĩ mwamũkanĩro, oya hakũ naniĩ hakwa tũkũrie bũrũri witũ, tondũ kamũingĩ koyaga ndĩrĩ.
Mwaki ũrĩa ũrakirio ndũkahore, rekei tuongerere ngũ nĩgetha wakane makĩria na marĩa mabataire gwĩkwo nĩguo ndeto ĩrĩkĩrĩre mekwo na ihenya, mekwo na kĩhoto, na mekwo ũtheri-inĩ. Gũtirĩ mũndũ rĩu wĩna kĩhoto gĩa kũhatĩrĩria mũndũ ũrĩa ũngĩ, kana kũhahama maũndũ ma mũingĩ tarĩ make, kana kũmbĩria indo cia mũingĩ tarĩ ciake, kana kũhotomia kĩhoto kĩa ũmũndũ.
Rekei gakenge gaka gakĩhumbwo nguo matukũ ikũmi mokĩte tũkorwo nĩtũhumbĩte meciria maitũ, na thamiti ciitũ, maũndũ merũ. Thambiai itete nĩgetha itikamatie iria nĩ gũtukania rĩa iyo na rĩa ũmũthĩ.
Ngai njega na kũngũ nyingĩ nĩ kũrũgamĩrĩra ma yaku.

2010-07-21T00:36:00.000-04:00

MOIMĨRĨRO MA MŨBIRA WA MAGŨRŨ

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa,

Rĩu thima ndiũĩ kana wee nĩ ũrakĩroragĩra mũbira wa magũrũ kuma bũrũri wa Mandela, reke ngwĩre marĩa maronekire mabũrũri mamwe:
Kũrĩa bũrũri wa Japan thutha wa mũnyiti ngoru kũgũthĩrwo mũbira na ũrahĩtũka na ũraingĩra kũrerĩkana atĩ nĩ aragarũrire rĩtwa rĩake na rĩu aretwo Shita Shika Iko Moto.

Nake mũnyiti ngoru wa bũrũri wa Korea, thutha wa kũhũrwo mbaũ kenda nake aragarũrire rĩtwa rĩake aretwo Ki-Chu-Ngi.

Nake mũhũri mũbira ngũthi wa bũrũri wa Baranja wĩtagwo Thierry Henry, thutha wa timu yake kuonio nganga mbute, rĩu ndĩraiguire areta andũ othe thiari, na arathiĩ kwĩhitha Amerika arore kana ahitha thoni.

No timu ya Amerika nĩ ĩrenda mawatho ma mũbira macenjio nĩgetha manyitage mũbira na moko magatengera naguo ta ũrĩa mamenyerete gwĩka makĩhura wa kwao. Ũhoro ũcio nĩ mũnyite mbaru nĩ mũthaki wa kuma bũrũri wa Uruguay.

Naguo bũrũri wa Ghana ũrenda benorotĩ ihũragĩrwo kuma kĩharo gatagatĩ na mũnyiti wa ngoru agakorwo aherete haraya.

Mabũrũri maingĩ maroimire gĩcindano-inĩ kĩu magĩciragia kũharĩria timu ciao gĩcindano kĩu kĩngĩ bũrũri-inĩ wa Brazil. No ithuĩ , bũrũri wa Kenya, nĩtũĩ hatirĩ na bata wa gũteng’era, mĩeri ĩtatũ kana ĩĩrĩ nĩ mĩiganu ya gũthondeka timu na gũthiĩ gũcinda.

Nĩndakũgeithia.

2010-05-16T00:04:00.002-04:00

NDIGIRI MŨNDŨ

Ũmĩĩte bunda, ng’unda, ng’ũi kana wang’ũtũ
Ngũmĩta ndigiri na nĩ ĩgwĩtĩka.
Kuma Kĩnarĩ kinya Warubaga
Ndigiri no ndigiri
Ĩkuwe waru kana karati, mũnyũ kana rĩũmba
Ndigiri no gũthigĩria, gũthuria na gũthiĩ
Ĩtahe maĩ na ndĩyue, ĩkue thaara na ndĩrĩe
Ĩkue hĩba cia mboga na mĩtũngi ya iria
Ĩhũrwo iboko na ĩmĩe thigonji
Na ndĩkoria kĩũria kana ĩkararie mwene
Yohwo mũkanda kũgũrũ ĩgagĩtinda o hau
Ĩgathiũrũrũkaga o gatugĩ-inĩ
Ciehanda kenda ĩgakĩanĩrĩra kwao Ihũrũrũ
Rũhati rwa ndigiri no rũgwatũre rũkambucu
No ĩĩkũnjaga, ĩgaturia ndu, ĩkaigĩrĩrwo mĩrigo
Twamĩrorera tũkoiga atĩ bunda nĩ ngĩgu
Ona wanaigua atĩ ng’ania akĩgĩte ota ndigiri
No ona yakĩga, ĩrĩ bata na nĩĩtũteithagia mawĩrainĩ
Ndigiri tiyo mbarathi, ndĩngĩona ihenya rĩayo
Tiyo nyũmbũ, ndĩngĩona hinya wayo
Tiyo njagĩ, ndĩngĩona ũthaka wayo
Gĩcuthĩ kĩa mbarathi twĩhuraga ngi nakĩo
Rũwa rwa njagĩ tũtumaga metha cia ndarama naruo
Ũrĩ wona rũwa rwa ndigiri rwambĩtwo nja?
Ndigiri no ndigiri na ndĩtigaga gwĩtĩka yetwo ndigiri
Nake mwene no kũgana ũrĩa ndigiri yake ĩĩ njathĩki
Akĩmĩganaga hinya ona yakĩga.
Na hĩndĩ ĩyo akamĩongerera iboko.
Nĩkũrĩ andũ metuaga ta ndigiri
O mũrigo ũrĩa maigĩrĩrwo o no gũthigĩria na gũthiĩ
O kĩboko kĩrĩa marĩhũrwo no gũthuria na gũthiĩ
Gwatuka no kwanĩrĩra atĩ kwao nĩ Ihũrũrũ
Wabĩbĩ na cĩbĩcĩbĩ itarĩ gĩtina kana gĩthethwa
Mohetwo gatugĩ-inĩ mahinyagie nyeki ya nja
Maikĩrio makoro ma waru na makerũro ma mboco
Makarũhia makiugaga nĩ keru nĩtũkene
Gwakĩa makarokio mĩrigo ng’ong’o
Magagĩkua maĩ ma mwene, iria rĩa mwene,
Mbaũ cia mwene, karati cia mwene
Ciana cia mwene, kahua ka mwene, macani ma mwene
Marigũ ma mwene na matirĩ kĩũria moragia
Ndigiri njathĩki, yaigĩrĩrwo mũrigo ĩkerwo mũciĩ
Ĩkarĩa ngũ ĩrorete na mũciĩ ĩtungate mwene
Nĩ kaba ndigiri nyamũ gũkĩra ndigiri mũndũ
Tondũ ndigiri nyamũ nĩ kũmbwo nĩ Ngai
Ĩndĩ ndigiri mũndũ nĩ gwĩtua.
Na kĩrimũ gĩa gwĩtua gĩkĩrĩte kĩa mũciarĩre
We wĩ ndigiri, kana bunda, kana wang’ũtũ?
Ũkĩra mũrata wakwa
Ndigiri nyamu nĩ njiganu hatarĩ kuongerera ndigiri mũndũ
Ikia rũhati uge nĩwarega gũtuĩka ngombo rĩngĩ
Waga ũguo ona rũwa rwakũ rũtikamenyeka kũrĩa rwathire.
Wĩtue mũndũ tiga gwĩtua ndigiri.

2010-03-26T23:39:00.000-04:00

Cai wa kuini wa Rũraya, gĩcunjĩ kĩa mũgwanja na kĩa mũico.
Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa, ta reke ngũrĩkĩrie ndeto ĩno ũkĩiguĩre

Ngĩĩtambũrũkia hanini na ngĩgeria kwambararia ciande na kũruta gĩthũri hanini. Thigari igĩũka ithoithĩte biũ na ikĩrugama o hau kĩhingo-inĩ. Igĩcomora mbeneti ikĩhangĩra mĩcinga-inĩ. Ikĩrũgama ceni. Warora kuma ũmwe kinya ũrĩa ũngĩ maigananĩte ta magego ma bunda. Mũkũnjo wa mũbuto no gũtema ngi. Kĩratũ, na nĩkĩirũ, nĩ ũngĩerorire nakĩo na wenje nderu. Gũtirĩ wabucagia. Ndetereire njĩtwo ngathũrime ngati ĩyo.
Kahinda gatarĩ coho ngĩigua mũthoithithia oiga ‘Ceti Hamu!’ Thigarĩ iria ikĩoya mĩcinga ĩrĩa, ikĩgũtha gĩtembe na guoko kwa ũmotho, ikĩhũra thurutia na hĩndĩ ĩno ciũmĩte ta tothi ya hĩhio. Nake mwamũkĩri wa ageni agĩkorwo nĩ aguthũka mũrango-inĩ na akĩhana ta ũyũ womithio nĩ thitima. Naniĩ ngĩkĩrika kwĩberegenya na gũthondeka ngũbia yakwa, o njetereire njĩtwo ngathũrime ngati ĩyo ya gĩtĩyo.Ngĩcũthĩrĩria ngĩona ngari ya mũthemba wa muondoro, njirũ ci, ĩna bendera igĩrĩ yahingũrĩrwo kĩhingo na ĩkĩingĩra. Mũndũ ũrĩa wakuĩtwo gĩtĩ-inĩ kĩa memba akĩhũra thurutia ararĩtie guoko na ngari ĩkĩingĩra na ĩgĩthiĩra. Ngĩtigwo ngĩyũria kũrĩa ndanamuona. Thigari ĩgĩcokia mĩcinga thĩ na ikĩaraha. Nĩguo ndakuũkĩirwo ngĩririkana atĩ ũcio nĩ Charũthi, ithe wa Wiri, na nĩkĩo ngati ĩyo yagĩũkĩte igũrũ rĩake.
Nĩndendire kũng’athia hanini nĩ ũndũ wa gũtuywo mũnyaka ũcio wa gũthũrima ngati iyo. No ngĩkiuga ti ũhoro tondũ o nake akĩmĩthũrimĩte nota niĩ ndathũrima tondũ we nĩ ngarana. Ningĩ ngĩmenya atĩ cai nĩ mũke ũngĩona nĩ Charũthi wekinyia thingira wa ithe.

Mwamũkĩri wa ageni agĩcoka na kanyũmba karĩa thĩiniĩ, akĩnjĩra nyume mũndũ warĩ hau nja thutha. Mũndũ ũcio ehũmbĩte kagoti kairũ ka mũcomororo, akahaana ta ena mũting’oe ta wa kĩng’ang’i, ningĩ agekĩra ngũbia yarĩ na mũcomororo mũraihu gũkĩra yakwa. Ngĩoya tũburungo twakwa, na maburi, na ngũbia yakwa ya mũcomororo, na kĩrengeri, na gĩtamburico kĩerũ, ngĩmuma thutha. Akĩnjĩra njikarĩre gĩkari kĩa rigicũ kĩagucagio nĩ mbarathi igĩrĩ. Nake agĩikarĩra hau mbere na akĩoya kĩboko kĩa mbarathi agĩciĩra ‘Yaa!’ mbarathi igĩkũũra. Rĩu niĩ ndakĩhanaga Njimi Ronja wa thinema cia makaũmboi. Ndetambũrũkĩtie hau thutha ndĩkĩrĩ o nyiki na mburungo ciakwa, ngaikia maitho mwena na mwena ndore kana hihi he mũndũ wa gwitũ ũngĩakorirwo ho akĩmũkinyĩrie ndeto ĩno nĩguo mwĩtĩkie. Ndathiaga ndĩrĩire na ngoria korwo he mũndũ ũngĩakĩhũrire mbica ndĩkĩmuonagie. Hakĩrĩ na mwago ona gũtuĩka hakĩrĩ o hakuhĩ harĩa twagĩthiaga. Akĩra mbarathi iria ‘Hoo!’ na ikĩrugama oro rĩmwe. Agĩcuka agĩũka akĩrũgama hau ndaikarĩte na akĩnyŨnereria na guoko atĩ njuke. Ngĩgĩcuka o kahora na mburungo ciakwa. Akĩnyonereria mũrango warĩ mũcokie akĩnjĩra thiĩ ho na ngũthagũthe nĩnjetereirwo. Akĩhũndũra mbarathi ciake, agĩcoka na kĩhingo-inĩ. Ngĩgĩĩtambũrũkia ngĩthiĩ ngĩgũthagũtha mũrango ũrĩa.
‘Kong’o! kong’o! kong’o!’ hakĩaga mũhingũri. Ngĩgũtha rĩngĩ, ‘kong’o! kong’o! kong’o!’ Ngĩũria kaĩ magĩkomire atĩa. Haha he mũndũ ũkũbutwo wĩra. ‘Kong’o! kong’o! kong’o!’ Ngĩgurumũka. Ngĩkora o gĩtĩ-inĩ gĩakwa harĩa ndakomete ndahĩtwo nĩ toro. Ngĩkora mũrata wakwa nĩwe wahũraga mũrango.
Ngĩmũhingũrĩra akĩnjũria, ‘Kaĩ ũgũkomete wa gĩcacĩ tondũ ndahũra mũrango hakuhĩ njũge nĩ ũkĩmahoririe’.
‘Aca, tiga nĩwe wahĩka gũka nĩ ingĩakorwo ndanyuanĩra cai na Ithabethi.’
‘Kĩ ũrehe tũnyuanĩre nĩgũkaga mũkĩra mwĩte.’
Ngĩthiĩ kĩbũyũ-inĩ ngĩkora nyina wa andũ nĩ atĩgĩte aruga na akaiga ikombe. Twaũnyuire ngĩthekaga. Mũrata wakwa akĩnjũria kĩrĩa kiangenetie ũguo. Ngĩmwĩra, “Reke ngũhe ndeto ya rĩrĩa ndetĩirwo cai gwa kuini.”

2010-03-06T01:06:00.001-05:00

Cai gwa Kuini: Gĩcunjĩ gĩa gatandatũ.

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa, tũratiganĩrĩire o ũndũ ndagĩkinya kĩhingo-inĩ kĩa mũthamaki nĩguo ngithiĩ cai ũyũ, tega matu na ũreke ngũhe ndeto…….

Rĩu niĩ ndahuhaga o tũmĩrũri na ngoro ngĩinaga karwĩmbo karĩa keragwo atĩ ndũraga na mahoya njetereire mũthenya ũyũ, ta kĩrore wone mahoya nĩ makinyu. Ngirĩte oro ũguo ngĩhoranagia mĩario ĩrĩa ndakĩrĩ nayo ya kwaria na cũcũ wa Wiri, ngĩigua mũndũ ũroiga “Ca! Ca!” ngiuga hihi ngui cia kuini nĩciahingũrĩrwo na nogũkorwo kwĩna ũndũ wahĩtana ngorwo nĩniĩ ndĩracikithio. Ngĩhahũka ngĩona mwamũkĩri wa ageni andorete agĩĩtanaga “Ca!” Ndiamenyerete kũigua athũngũ makĩnjĩta ca na ngĩciria tiniĩ areta, no ndehũgũra ngĩona hatiarĩ na mũndũ ũngĩ thutha wakwa. Ngĩmũũria kana nĩniĩ areta, akĩnjĩra ĩĩ nĩniĩ. Ngĩmwĩra andekere tondũ meciria makwa moima kũraya. Akĩnjĩra nguhĩrĩrie hau kĩhingo-inĩ.

Ngĩgĩthiĩ naho na ngĩhingũrĩrwo mũrango, ngĩingĩra na thĩiniĩ na ngĩheo gaturwa hurũke. Ngĩrwo nyonanie atĩ niĩ nĩniĩ ũcio wandĩkĩirwo marũa macio. Ngĩruta gĩtamburico, ngĩneana. Ngĩruta bathiboti, ngĩneana. Ngĩruta marua ma gũtwarithia ngari, ngĩneana. Ngĩruta kandi cia bengi, ngĩneana. Ngĩruta kandi cia wĩra, ngĩneana. Ngĩruta kandi cia thibitarĩ, ngĩneana. Ngĩruta tigiti wa ndege, ngĩneana. Ngĩthiĩ kũruta mbica ndahũrĩtwo ndĩ mwana akĩnjĩra icio nĩ njiganu na atĩ gĩtamburico gĩ giki nĩ kĩiganu. Ngĩmwĩra ndingĩenda hagĩe na nganja atĩ kuini ti niĩ etĩte. Ngĩoya mĩthoko yakwa ngĩcokia mondo.

Mwamũkĩri wa ageni agĩthiĩ komubiuta-inĩ yake, agĩcaba rĩtwa rĩakwa na namba ya marua marĩa, hakiuma na rĩrĩa ndaciarirwo na andĩrĩthi ciakwa ciothe na mbica ĩrĩa ndaneanĩta ngĩoya bica wabici ya barũthi wa Ngeretha Nyairobi mĩaka karũndo mĩhĩtũku. Akĩrora mbica ĩyo, akĩndora, akĩnjĩra nĩ ndĩroneka nyongereire tũratiri, ngĩmwĩra nĩ kũrĩa wororo wa ngeretha. Akĩhihinya tũbungo tũigana ũna, ngĩyona na ngũbia yakwa na kĩrengeri komubiuta-inĩ. Akĩhihinya kabungo kangĩ, gĩtamburico gĩkiuma kĩna mbica yakwa na rĩtwa, ngĩthecererwo igoti-inĩ na ngĩrwo ndikarute kinya rĩrĩa ndĩriuma nja ndakĩrĩkia kuonana na mũthamaki.

Akĩnjũria tũburungo tũu ndakuĩte twarĩ nakĩ. Ngĩmwĩra nĩ matega makwa kũrĩ mũthamaki. Akĩnjĩra watho ugĩte indo taicio ikahĩtũkĩrio macini-inĩ nĩgetha itigakorwo na kĩndũ kĩngĩthũkia thayũ. Igĩikio macini-inĩ yakunĩkĩtwo na gĩcuka kĩirũ, ikiumĩra mwena ũrĩa ũngĩ. Igĩkĩrwo gaturee-inĩ ikĩigĩrĩrwo kametha igũrũ gakuhĩ. Ngĩona agũthagũtha kamũrango kanini kaarĩ thutha wake. Hakiumĩra ngui yarĩ na maguoya manene, ĩgĩũka ĩkĩnungĩra mburungo ciakwa.

Niĩ kuona ũguo ngĩciria arahe ngui ĩrĩe matega makwa. Ngĩrũga na igũrũ ngĩmwĩra na kĩgũthũko atĩ gũtingĩthiĩ ũguo. Ndangĩhe ngui matega ma mũthamaki ona ĩngĩkorwo nĩyo nene kũrĩ ngui ciothe. Akĩhahũka nĩ kuona ũrĩa ndarũrĩtie mata. Na oro rĩmwe akĩnjĩra ti ngui arahe matega makwa, ngui ĩyo nĩ ya wĩra wa kũrora kana hena kĩndũ kĩũru thĩiniĩ wa mburungo ĩyo. Ngĩhorera nĩ kuona atĩ yo ngui yanungĩrire na ĩgĩcoka na hau yaumĩte ta hatarĩ ũndũ mũnene woneka. Ngĩikara thĩ.

Ngĩigua karumbeta kahuhwo. Ndarama ikĩhũrwo. Ngĩikia maitho na hau ciahũragĩrwo. Ngĩona thigari ciĩ mũhari na nguo ndune, mĩcinga ĩ ciande, ithoithĩte irorete na hau kĩhingo-inĩ. Ngĩmenya ĩno nĩ ngati ya gĩtĩyo ĩrĩa ndeciragia ũhoro wayo, na atĩ hihi ndahota gwĩtwo ndĩmĩthũrime.

Hihi nĩngũhota kũmĩthũrima? Thoma rũciũ rũngĩ ũigue.

2010-01-09T21:56:00.002-05:00

Cai gwa Kuini: Gĩcunjĩ gĩa gatano

Mũthomi mũgĩ, mũrata wakwa, ngũkĩhoka atĩ nĩ ũragĩire na kũrũgia mwaka kwega, na akorwo kũrarĩ kũũru kũriganĩre, na ũkĩrĩ oro ho wega tondũ nĩ ũragĩthoma ndũmĩrĩri ĩno. Twatiganĩrĩire ngĩrorete kũnyuanĩra cai na kuini, Wangũ wa Rũraya, gĩthikĩrĩrie ngũhe ũhoro….

Ningwĩrire atĩ o ũrĩa matukũ makuhagĩrĩria noguo matarania na mathĩna maingĩhaga. Ũndũ ũrĩa rĩu wakĩngomeire nĩ kũũria ngathiĩ atĩa. Ti mũtugo wa mũndũ agĩthiĩ cai gwa Kuini gũthiĩ e magũrũ o ũguo ta kũmbakũmba. Wahota kũingatithio ta kurũ nĩ thigari cia kĩhingo-inĩ. Makĩria ũngĩkorwo ũkuĩte kaburungo gatekũmenyeka, wahota gwĩkũũwo atĩ ũrathugunda kũgera mũthamaki ngero. Mũndũ athiaga na muondoro e kwa memba nĩgetha thigari ĩkahũra thurutia nĩ kuona atĩ mũndũ wa bata nĩ akinya. Rĩu niĩ-rĩ, muondoro na ndereba-rĩ, ingĩakĩrutire kũ? Ngiuga nĩ ngwĩyũmĩrĩria ta mwana wa kahĩĩ tondũ njamba nyinyi ndĩnyakagwo. Ngĩhũra thimũ gwa kambuni cia gũkomborithia mĩtokaa ngĩheo thogora wa kũbunja mbanjeti yakwa ya mwaka mũgima. Ngĩkanja ĩyo.

Ngiuga no ngĩkombore ngari ya tegithi na ĩgĩkorwo ĩgĩthambĩtio wega na ĩtĩkĩrĩke kĩhingo-inĩ. Ngĩcoka ngĩciria atĩ nĩkũrĩ ũndũ ũngĩtũma ngaheo kamweke ga gũthũrima ngati ya gĩtĩyo ndakinya kwa mũthamaki. Na onayo nĩndagĩthiaga gĩcicio-inĩ na ngegerekania na ũrĩa nyonaga gũgĩkwo hĩndĩ ya gũthũrima ngati ta ĩyo. Ngakinyũkia na ngahũra thũrũtia o ngĩthiaga. Gũtikĩrĩ ũndũ ũngianyumire na thutha na ngorwo iteharĩirie tondũ mũthiganwo nĩ ũrĩ nja ndamũhĩtagia.

Gweterera ti kũinaina mũthenya nĩwagĩkĩire. Ngĩthamba na ngĩkamũra. Ngĩhumba thuti ĩrĩa ya rũcinĩ. Ngĩĩyua kĩrengeri na thaa ya mũhuko. Ngĩoya ngũbia ĩrĩa ya mũcomororo ĩhana ta mũkebe wa Kĩmbo wĩ mũkurumanie thani igũrũ, ngĩmĩnyua mũtwe. Ngĩhagĩka gatambaya ka ngacibũ mũhũko-inĩ wa igoti. Ngĩoya maburi ngĩmahagĩka njohero ya ũmotho. Ngĩnyita mburungo ciakwa cia matega na guoko kwa ũrĩo. Ngĩrũgama gĩcicio-inĩ rĩa mũico ngĩrora magego na njuĩrĩ ngĩona ndiakĩrĩ mũru. Ngĩgũtha cimairũ, ĩĩ kwenga igego. Ngiumagara.

No nginyagia ingĩakĩhaicire mũgithi nĩgetha ngĩkũhĩrĩrie mũciĩ mũnene ngĩhaice tegithi. Kuma kũrĩa ndaikaraga nginya gĩcũkĩro kĩa mũgithi nĩ rũgendo rwa hakuhĩ ithaa rĩmwe nginya ceceni ya Bikitũria. Ndakĩrĩ na thĩna tondũ ndingĩaikarire thĩ mũkũnjo wa thuti ndũgathũke. Ngĩthiĩ ndũgamĩte ona mũgithi ũtarĩ na andũ. Athii mandoraga ta ndeketie raini naniĩ ngameera na ngoro mũngĩũĩ kũrĩa ndorete mwanyinamĩria. Ngĩkinya gĩcukĩro kĩa mũgithi kĩa Bikitũria na ngiuma. Ngĩikangia maitho ngĩcaria tegithi ĩrĩa ingĩonire ta ĩna riri hanini na ĩgathera. Ĩrĩa ndonire yatwarithagio nĩ karathing’a warĩ na nderu ciakinyĩte gĩthũri. Itanaingĩra ngĩririkana atĩ mũndũ ta ũcio, nĩ ũndũ wa kĩremba na nderu, ahota gwĩcirĩrio nĩ thigari cia kuini, atĩ nĩ wa nyina na mwarabu ũrĩa ũtũire acaragio na ngeranĩrio ngero nake. Ona harĩa ngari yarĩ njega, nderaba akĩaga gwĩtĩkĩrĩka. Ngiuga nĩngweterera ĩngĩ. Ĩgĩuka ĩgĩtwaragwo nĩ nyeuthi taniĩ. Ngĩnyua thĩiniĩ kwa memba, na ngĩmwĩra kũrĩa ndorete. Akĩnjikia riitho na agĩkinyũkia kĩrachiĩ ngari ĩgĩkũũra. Ngĩmwĩra na ngoro “Ona ti kũndora, ũkũigua ũguo, ũngĩũĩ kũrĩa ndathiĩ, wanyinamĩria.”

Ndakĩrũgamĩirio kĩhingo-inĩ kĩa mũciĩ mũnene wa mũthamaki. Ngĩona thigari igĩrĩ irũgamĩte, ta ici nyũmithie, mwena ũrĩa ũngĩ wa kĩhingo na ngĩmenya ndĩmweterere. Ngĩrĩha ndereba wa tegithi, tũkiumanwo. Ngĩthondeka ngũbia yakwa wega, ngĩnyita mburungo ciakwa, ngĩhagĩka maburi njegeke, ngĩĩtambũrũkia ta cũcũ wa njoka na ngĩkinyũkia ndorete kĩhingo-inĩ. Ngĩcomora marua makwa ma gwĩtĩrwo cai ngĩmaneana gatiricainĩ ka mwamũkĩri wa ageni. Mwamũkĩri akĩrora marua marĩa, agĩcoka akĩndora akĩoya thimũ…..

Thoma rũciũ ũigue ndeto ũrĩa ciathiire.

2009-12-23T23:41:00.000-05:00

Ndũmĩrĩri ya thigũkũũ:

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa,

Ihinda-inĩ rĩrĩ rĩa gũkũngũĩra gũciarwo kwa Mũhonokia-rĩ, ndagũtũmĩra ngeithi cia wendo ona thayũ. Ndakũrongoreria mahinda mega ma gĩkeno na thayũ wa Kiricitũ. Mũkĩrĩa na mũkĩnyua mũririkane atĩ ũcio waciarirwo mũthenya ũyũ ndaarĩ ona ha gũikara kana ũrĩrĩ angĩakomirio.
Kĩhũgũre wone kana hihi nĩkũrĩ wa itũũra rĩaku ũngĩrathima na kamũtu kana tũmaguta nĩgetha onake akene tawe. Nĩtũrĩe na tũnyue na tũrũhie, no ngoro ciitũ itigaikare irĩ hũtu. Gĩai na thigũkũũ njega na mũthiĩ na mbere gũthoma tondũ mũgĩ nĩ mũtaare.
Ngai njega.

2009-12-18T21:44:00.001-05:00

Cai wa Kuini: Gĩcunjĩ gĩa kana,

Tũratiganĩrĩire ngĩharĩrĩa ngeithi ciakwa mbere ya Wangũ wa Rũraya, nĩtũtwarane…

Nĩndakĩgĩire na mahinda ma gwĩthagathaga na ngathiaga gĩcicio-inĩ ngakĩĩmenyeria ũrĩa ngathiĩ kuga ndakinya. Wa mbere ndabangaga ũrĩa ngakĩgeithia nyina wa rũrĩrĩ na ngoiga ndambũrũkĩtie guoko ta ndĩramũgeithia, ‘Wĩ mwega nyina wa Charũthi?’ Ngacoka ngona ta ũguo atarĩ wega, ngacokacoka na thutha ngoka rĩngĩ gĩcicio-inĩ ngoiga o ndambũrũkĩtie guoko, ‘Wĩ mwega nyina wa rũrĩrĩ?’ Hĩndĩ ĩno no ndĩrainamĩrĩra hanini tarĩ kũmwĩnyihĩria. Ngĩona ũguo ti kũiganu na ngĩtua atĩ ngamũgeithia gĩ ceng’i ndĩmũũrie ‘Ĩĩ mathĩ!’ No Biribo we ngamũgeithia ndĩmwĩte bathĩ wa Chari tondũ nĩ kanda taniĩ. Kana ndĩkĩmwĩte mbũnda hatikĩrĩ ũndũ. Ngiuga hai! Ndahota kuonwo ta itarĩ na gĩtĩyo, kana ecirie ndamwĩta bunda, ngĩcoka mbara ngiyo, ngĩthugunda ngeithi cia mũthemba ũngĩ.

‘Mũgathe Ithabethi, nyina wa Charũthi na cũcũ wa Wiri, amũkĩra ngeithi nyingĩ cia gĩcĩcĩng’a na cia thayũ, na ũkĩne ici ithano tondũ cia mbũri nĩ hĩa.’ Hĩndĩ ĩno ndĩkĩmũne kĩhanya na ndĩmũgeithie cia thayũ nĩgetha one atĩ ndirĩ na ũũru. Ndĩkĩmũnengere matega makwa tũgĩcoke hihi tũgĩikare thĩ cai ũgĩũke tũgĩteretange o tũkĩnyuaga. No o ũrĩa gwatukaga na gũgakĩa, noguo mĩbango yakwa yabangagwo na ĩkabangũrwo. Ngĩona hihi mũtheya wa gũthiĩ wahota gũkinya itarĩ ndarĩkia kwĩharĩria. Ngĩtua ciar gũtirĩ ũkĩaga ta ũngĩ na gũtirĩ hĩndĩ ya gwĩthamba ĩ heho. Ngathiĩ hana uguo o nganda ĩkoima.

Nĩndagĩthire na marua makwa kinya kwĩ mũnene wakwa wĩrainĩ na ngĩmwĩra no nginyagia njoe rũtha rwa thikũ igĩrĩ nĩgetha hote kwĩharĩria na gũthiĩ kũnyuanĩra cai na Wangũ. Gĩtonga gĩakwa kuona marua moimĩte kwa Wangũ, gĩkĩrũgama na igũrũ ta arĩ Wangũ wĩ mbere yake akĩnjĩra, ‘Niĩ kuma rĩrĩa ndaciariwo, na ndirĩ wa ira, ndirĩ ndetwo ona gũthiĩ kũhũra hĩ rĩrĩa Wangũ arahĩtũka. Na wee, njũka, ũgetwo mũkanyuanĩre cai na kuini witũ. Ĩĩ ndũkĩrĩ mũnyaka! Ũrathurirwo atĩa?’

Ngĩmenya nĩ ngwĩyambĩra gĩtonga gĩkĩ ota ũrĩa kĩĩnyambagĩra tene. “Wee ndĩraririkanirie kuini ũrĩa twacemanĩtie rĩrĩa erĩga gũcera bũrũri witũ na aratũmana njĩtwo.”

“Ũrenda kũnjĩra atĩ nĩmũcemanĩtie nake?”

“Ona ti rĩmwe.”

“Ngai, na ndũrĩ wanjĩra, nĩ ũmũgeithĩtie na guoko?’

“Hakuhĩ cia kĩmumunyo”

Gĩtonga gĩakwa kĩonaga na kanua ta mũtwe mũrige.

“Niĩ ingĩmũgeithia ũguo ndingĩthambia guoko thikũ ithatu.”

Gĩtonga gĩakwa gĩkĩndora na tha gĩkĩnjũria, “Reke ngwĩhoe ũndũ ũmwe, wathiĩ ũkanjũkĩra na mbica yake ĩna thaĩri yake. Ndirĩ kĩndũ kĩngĩ ingĩrira no ĩyo tu.”

“Rũtha ruo nĩnguona?”

“Ona wenda kiumia kĩgima thiĩ, bata no ũke na mbica ĩyo ndakũria.”

Ngiuma wabici ya gĩtonga gĩakwa ngĩthekaga na kamwena nĩ ũguo ndakĩigananirie. Ngĩthiĩ kũrĩkĩrĩria mĩbango ya gũthiĩ cai….

Thoma rũciũ ngũhe ndeto, kuona ũrirũ ti gũkũra kĩhĩĩ kĩonire ũrirũ mbere ya ithe.

2009-12-04T21:48:00.000-05:00

Cai gwa Kuini wa Rũraya: gĩcunjĩ gĩa gatatũ.

Mũrata wakwa, tũratiganĩrĩire ngĩthumbũka kũmenya ũhoro wa thuuti ya rũcinĩ, nĩtũgĩtwarane…..

Mwaki ũhoyagwo kũrĩa wakanĩte, nĩndagĩthire kũhoya kĩrĩra gĩa thuuti ya rũcinĩ, na ngĩkĩrwo no ta iria ngoragwo nacio no nĩ igĩthiaga kwa ndũbi. No nĩhongagĩrĩrwo gakuo ka ngoro, kahanaine na igoti ka ibungo ithathatũ. Ningĩ no ngiya ũgacuria kĩrengeri kamũhukoinĩ gĩgakĩranĩria gatagatĩ kuma mũhuko ũyũ kinya ũrĩa ũngĩ. Na wakorwo ũtacuhĩtie nda, ũkehũnĩrĩria gata gakoimĩra hanini. Ndiakĩrĩire marĩgu nĩndagĩthambĩrie nguo o wega. Ngĩgĩcagũra tai ya wanga, cati njeru cua ta iria, mũbuto ũgĩkĩrwo mũkũnjo ũngĩatemire ngi. Kĩratu ndahurire thikũ ithatũ, ya kana ngĩyona nakĩo kĩhana gĩcicio. Hĩndĩ ĩno ndakinyaga magego na mũhu, mũthĩ ũyũ ũngĩ ngakinya na mũthĩga, ngongerera ndawa ya matukainĩ, ngagagia iria rĩa mwĩtha, ndatheka ũguo ũkona magego mahenia ta mũthanga wa werũ. Ndingĩarĩire mboco ndikaimbe nda na hihi ngathurĩria nyũmba ya mũthamaki.

Mĩbango-inĩ ĩyo yothe nĩndaririkanire atĩ kwa mũthamaki gũtithiagwo moko matheri. Ngĩrika gwĩcũrania nĩ gatũũ ingĩgĩtwarĩra Ithabethi. O kĩrĩa ndeciria ngona ndangĩkorwo atarĩ na ta kĩo kana hihi kĩega gũkĩra. No ngĩririkana atĩ gwa kũheo ti kũingĩ na kanua kega gakĩrĩte kũhe. Ngĩkiuga kĩrĩa ngamũtegera nĩ tũmacani na tũcahĩ, nake hihi ahota gũgagĩthukĩra o gatũĩ kũringana na ũtana wake. Nĩndakĩmũgũrĩire tũmacani twa kiro ng’ima kuma gĩthĩinĩ gĩa Kambaa na tũcahĩ kiro igĩrĩ ngĩtũmana Ikamba, tondũ kĩmera kĩarĩ kĩega kuo. Ngĩoha tũburungo twĩrĩ na ngĩoha na karatathi kagemu wega, ngĩcoka ngĩcikia mũhuko-inĩ wakwa wa thabarĩ na matega ma Wangũ. Nĩndacokire ngĩongerera mbica ya mũgũnda wa macani, na atui a macani mainamĩrĩire na ikabũ cia macani ciĩ ng’ong’o, ngiuga ĩyo nĩ ya kũhe ithe wa Charũthi, mũthuri ti Biribo, twakĩrĩkia kũnyua cai.

Nĩndakĩgĩire na mahinda ma gwĩthagathaga na ngathiaga gĩcicio-inĩ ngakĩmenyeria ũrĩa ngathiĩ kuga ndakinya. Ngoiga……

Thoma rũciũ ũigue ũrĩa ndoigaga.

2009-11-21T10:52:00.001-05:00

Cai gwa Kuini wa Rũraya : Gĩcunjĩ gĩa kerĩ

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa, tũratiganĩrĩire ndategerwo marua kuma gwa kuini, anjĩtĩte tũkanyuanĩre cai nake gwake mũciĩ, ta gĩthiĩ na mbere gũtega matũ ũigue….

Marua mo makiumĩte mũciĩ kwa Wangũ na magagĩtegwo kũrĩ niĩ. Ona nĩmaarĩ na mbica ya mũciĩ mũnene wa Wangũ na ngĩtĩkia atĩ marĩ ma biũ. Ngĩrika gwĩcũrania gĩtũmi kĩa ngorwo kuini no anjĩte tũkanyuanĩre cai nake. Hihi nũ ũramwĩrire atĩ mũthenya ũcio anjĩtĩte nĩguo wakwa wa gũciarwo? Kaĩ hihi oĩ rĩrĩa ndaciarirwo? To gũkorwo nĩ oĩ rĩrĩa andũ othe arĩa mamwĩtaga kuini rĩrĩa maciarirwo? Ngĩng’otha no ngĩririkana atĩ kĩhindainĩ kĩrĩa ndaciarirwo nĩguo acerete bũrũriinĩ witũ na kwahoteka akorwo anjũĩ.

Ngĩcoka ngĩgĩa na meciria mekũnjĩra atĩ no gũkorwo nĩ tondũ njĩtagwo ta mũriũ Charũthi. Ũcio tondũ nĩ ngarana-rĩ, hihi nĩkĩo egũkĩndirikana. Ningĩ meciria mangĩ makĩnjũka ma kũnjĩra atĩ no gũkorwo arenda kũhoya kĩrĩra tondũ wa ũrĩa ciana ciake ciothe ciateire atumia amenye kĩhonia kĩha. No ningĩ ngiuga aca tondũ acio nĩ ngeretha na ithũĩ twĩ Agĩkũyũ, twahota kwaga kũiguithania mĩario ingĩmwĩra etĩkĩre mahikie atumia aingĩ ta athuri a tene a gĩkũyũ.

Thutha wa kũhorania macio mothe ngĩririkana atĩ kwa Wangũ gũtithiyagwo nĩ andũ matarĩ a bata. Ngĩkiuga ndĩ wa bata mũno nĩ gwĩtĩrwo cai nĩ kuini. Ngĩtua cira atĩ nĩngathiĩ tũkanyuanĩre kĩa mwaki nake. Kĩeha kĩarĩ ndagekĩrĩre cukari riko tondũ ndĩ wa ndubia.

Nĩndakĩambĩrĩirie gwĩthagathaga nĩgetha mũthenya ũcio ũgĩkĩa ngorwo ndĩ tayarĩ. No o ũrĩa ndathiaga ngĩharagĩria, na mũthanya ũgĩkuhagĩrĩria noguo ciũria ciaingĩhaga, na mathĩna makongerereka. Kĩuria kĩnene kĩarĩ rĩrĩ, thuuti ya rũcinĩ ĩhana atĩa? Ĩtiganĩte atĩa na thuti iria ingĩ? Ta ya hwaĩ-inĩ, na ya thaa mũgwanja, na ya ũtukũ? Nĩndakĩrĩ na thuuti no ndioĩ kana nĩ ya rũcinĩ kana hwaĩnĩ kana mĩaraho. Niĩ no thuuti ndagũrĩte yakenia maitho. Ningĩ ndirĩ hũthĩra ya kũgũra nguo na mathaa.

Akorwo ũhana ta niĩ no wĩhumbe nguo ciaku na ũgarũrĩre ũtegũtinda ũgĩte mathaa. Ndũkĩambe wĩkĩre ga gũtubĩra kĩroko, ĩ tondũ gũtubĩra nĩ karaĩ-inĩ, ndũkĩrĩ nũi, ĩyo nĩ ĩmwe. Gĩkĩre ya thĩiniĩ, ĩ kawocimani na bethiti, icio tocio cia toro, (kana rĩngĩ ũgagĩkoma ndĩthĩ), icio nĩ igĩrĩ. Ĩkĩra mũbuto na cati wohe rũrigi ngingo na kagoti umagare, icio nĩ ithatũ. Nyita kabuti ka mbura na ngũbia, githĩ ndwagĩkomania nguo cia heho, una njara inya. Rĩara githĩ ti waũre imwe. Rĩu takĩnjĩre atĩrĩ, Wangũ atũmanĩte atĩ ngehumba thuuti ya ruciini-rĩ, githĩ ti gũkĩhĩtĩria!

Mwaki ũhoyagwo kũrĩa wakanĩte, nĩndagĩthire kũhoya kĩrĩra gĩa thuuti ya rũcinĩ………...

Hihi ndonire atĩa? Thoma rũciũ rũngĩ.

2009-11-13T19:07:00.002-05:00

Cai gwa Kuini wa Rũraya:

Gĩcunjĩ kĩa mbere

Rĩu hihi, tondũ ndahota gũkorwo ndiganĩirwo kana nĩndĩrakwĩrĩte ndeto ya rĩrĩa ndetĩirwo cai nĩ Wangũ wa kũrĩa rũraya, ndekera ngũhe rĩngĩ, tondũ nacio ndeto njega ititigaga kũheyanwo ota ũrĩa naruo rũgano rwega rũtatigaga kũganwo.

Tũmatukũ tũthiyangu nĩndakoretwo ndĩ bũrũri-inĩ wa Wangũ wa kũrĩa Rũraya na ngĩona tũmarũa tũkĩte na bothita. Ndabaara ngĩona kĩraũni kĩa marikia Ithabethi na andĩrĩthi ciake. Ngĩhahũka. Yarĩ mbahaca njerũ cua, mata wee, na ĩgathiũrũrũkĩrio na kauthi ga thahabu. Rĩĩtwa rĩakwa rĩandĩkĩtwo na ndemwa ciathioranĩtio na mwandĩko wa mũndũ woĩ ũrĩa areka. Ngĩmĩbaranga ngĩona hatiarĩ ũndũ mũhĩtanu. Ngĩtumũra mbahaca ĩrĩa. Ngĩkũnjũra marũa marĩa marĩ ho. Mandĩkĩtwo karatathi-inĩ kamata wega ka rangi wa ngoikoni na ndemwa cia rangi wa thahabu. Igakĩhiũrio na rwario rwa kĩngeretha.

Ngĩthoma marũa marĩa ngĩrĩkia Marĩ o makuhĩ. Ngĩgarũra na mwena ũyũ ũngĩ, ngĩona hatiarĩ ũndũ mwandĩke na thutha. Ngĩrora mbahaca ĩrĩa rĩngĩ, ngĩona ti itherũ marũa nĩ makwa. Ngĩng’otha. Ngĩyuria, Wangũ, kuini mũgima, cũcũ wa Wiri, agathana nyandĩkĩrwo marũa? Ngĩgariũra karatathi karĩa ngĩrika gũthoma marũa marĩa rĩa kerĩ.

Kũrĩ Charũthi Ng’ang’a Wairia,

Nĩnjathĩtwo nĩ mũgathe kuini witũ Ithabethi wa kerĩ, ngũrie na gĩtĩyo na kwĩyihia kũnene wĩtĩkĩre gũkanyuanĩra cai na mũthamaki witũ mũgathe kuini wa bũrũri wa Ngeretha na wa mabũrũri marĩa maarĩ rũngu rwa wathani wa ngeretha, na rĩu nĩmebũngĩtie, mũthenya wa kana, mweri ikũmi na ithano wa gatano mwaka oro ũyũ, thaa kenda cia mĩaraho. Nĩ ũkũrio ũgakinya kĩhingoinĩ gĩa gĩikaro kĩa mũthamaki kĩa Buckingham mbere ya thaa inyanya, na ũgoka na marũa maya nĩguo magwĩtĩkĩrie kũingĩra. Nĩ ũkũrio ũgoka wĩhumbĩte thuti ya rũcinĩ.

Nĩ niĩ ndũngata ĩnyihĩtie,

Mũgarũri Ndegwa Mwerũ

(White Turnbull)

Handũinĩ ha kuini.

Marua mo makiumĩte mũciĩ kwa Wangũ na magagĩtegwo kũrĩ niĩ. Ona nĩmaarĩ na mbica ya mũciĩ mũnene wa Wangũ na ngĩtĩkia atĩ marĩ ma biũ……..Thoma rũciũ rũngĩ ũmenye ũrĩa ndekire…..

2009-05-03T20:29:00.002-04:00

Itĩkia kana ũrege. Gĩcunjĩ gĩa kerĩ

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, nĩtũrakĩonaniire kũrĩa bũrũri wa ũhĩndĩ twakiuma kĩharo kĩa ndege. Nitwagĩthĩrĩrĩkire tũrorete na ĩtura thĩiniĩ…….

Hatikĩrĩ ũndũ nĩndagĩkinyire mũkawainĩ na ngĩkĩonio harĩa ingĩigĩrĩra rwaru. Mũkawa wakĩrĩ wa kĩrathi kĩa mũhuko wakwa. Ndakĩhingũrĩra nyamũ ĩno ĩgwĩtwo tii bii yakĩaragia o kĩhĩndĩ, wahihinya na gũkũ ĩroiga o nama cite, nama cite, wahihinya na gũkũ kũngĩ ikoiga kemuchi mbai, kemuchi mbai, ngĩkĩuria nĩ nduu ici ndĩrerwo ndĩcite nama? Ningĩ-rĩ, kĩmũchi na nĩ irio cia Njabani na Korea-rĩ ndeto ĩyo atĩa? Ngĩĩrwo nama cite na kemuchi nĩ kuuga “wĩ mwega” na thiomi cia kĩhĩndĩ. Ngikĩiganĩra na ngĩrika kwaria kĩhĩndĩ.

Nĩndakĩnyitirwo nĩ bata, na ti wa gwa cibũ, nĩ bata ũcio ũngĩ, na ngĩgĩũkĩra ngĩgĩthiĩ kanyũmba ka meciria, nĩko kĩoro, gĩkĩrĩ o ro kũu rumu. Ndagĩikangia maitho ngĩaga karatathi ga kĩoro, ngĩthĩũrũrũkia maitho na ndione ona kagathĩti ona ga taiba. Ngĩkoroga thimũ harĩ kĩamũkĩro kĩa ageni, ngiuga ndanahĩrwo na karatathi ga kĩoro tondu ndakĩrĩ mũhĩke. Mũndũ ũcio akĩnjĩra atĩ nĩ egũtũmana.

Kahinda gatarĩ cĩhĩ mũrango ũkĩringaringwo. Hagĩũka kamũndũ kaiganaga rũkonda. Ĩĩ, rũkonda na hihi gacekehe hanini. Niĩ ndikĩrĩ mũtungu ũguo ona gũtuĩka ndikĩagĩte nyama, no mũndũ ũcio mũbuto wake, nĩ angĩatumiirwo na kũgũrũ kũmwe kwa mũbuto wakwa na ũmwaramĩre. Njohero yake yaiganaga ya thigiriri kana ya kĩgi.

Ngĩkĩmwĩra njetereire karatathi ga kĩoro. Akĩnengera kamũkebe okĩte nako. Ngĩmwĩra ndiarĩ na thĩna wa mũkebe, akinjĩra kau nĩko kaarĩ ithenya rĩa karatathi. Ngĩmwĩra tũtirĩ hamwe athererie ndeto. Aakĩnjĩrire atĩ kamũkebe nĩ ga gũtaha maĩ wakĩrĩkia gwĩteithia ũgagĩthambia nahau itekũgweta. Ngĩmwĩra ũũ, “Ndagũthaitha ona kaba ũndĩhie ngũtũme ũthiũrũrũke gũkũ guothe kinya wone handũ hendagio karatathi ũngũrĩre tondũ niĩ ndĩmenyerete ndeto ĩyo na ndiĩharĩirie kũmĩambĩrĩria.” Akĩhana ta egũthekerera. Ngĩmwĩra nĩngwenda kuonana na menenja wa mũkawa. Ngĩkĩheo thimu yake ngĩmũkorogera ngĩmwĩra akorwo gũtingĩoneka karatathi ga kĩoro, atume mũndũ anguĩre mĩrigo thame mũkawa ũcio. Nĩ makĩhang’ire ngiya karatathi gakĩoneka. No kaĩ hĩndĩ ĩyo bata ũtagĩthirĩte ndaigua atĩ nĩ kamukebe handũ ha karatathi! Nĩguo ndakĩmenyire atĩ andũ arĩa ndonete kĩroko mena tũmĩkebe twarĩ twa ndeto ĩyo.
Gũthiĩ nĩ kuona.
Itĩkia kana ũrege.

2009-04-19T10:27:00.000-04:00

Ĩtĩkia kana ũrege

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, nĩngwĩhoka atĩ ũkĩrĩ o mwega ngoro ona mwĩrĩ kuma rĩrĩa twĩrĩgĩte kwaranĩria.Ndĩkĩrĩ o ho thayũ na gũtikĩrĩ na ũũru rũgongo rwa gwitũ no hũho na thũmbĩ. Kĩrĩa twamũkĩria no thayũ.
Rĩu mũrata wakwa ta reke ngwĩre kaũndũ ndĩronire hĩndĩ njĩrĩga gũcera bũrũri wa Ũhĩndĩ. Nĩ ũkũririkana atĩ andũ acio nĩo marehetwo nĩ comba nĩ ũndũ wa kwenja reri ya kuuma gĩcuainĩ kinya karia-inĩ ka ihĩĩ na gũkĩra gũthiĩ bũrũri wa Ũganda. Makĩrĩkia kwenja reri magĩthing’ĩrĩria gũkũ bũrũri-inĩ na magĩkĩambĩrĩria tubiacara. Nĩndĩkĩrĩga gũceera kwao ndĩna mũrata wakwa kuo ndagĩthiĩte ũhiki wa mũriu.

Ndagĩthiĩte ndĩ nda ya karwĩgĩ. Rwĩgĩ rũakĩũmbũkire kuma kĩhaaro kĩa Njomo ciekĩrwo nyeni rũkĩũmba kĩharoinĩ kĩa Mumbai o ũndũ ruoro rwatema, akĩrĩ thutha wa Maara gũte nyina. Nĩndagĩtũnganire na mũrata wakwa na tũgĩkenanĩra. Tũgĩkĩhuria mũtokaa wake tũgĩthĩrĩrĩka tũrorete naya hũtĩrĩ kũrĩa ndakĩbangĩĩte gũikara. Na tondũ hihi wanona ahoi a Nyairobi ũkoiga nĩ aingĩ, ĩtĩkia kana ũrege arĩa ndonire hau kĩhaaroinĩ kia ndege mahanaga mũgagaca. Na ũririkane nĩ thaa cia kĩroko tene, acio nĩ a cĩbuti ya ũtukũ. Makĩhoyaga na kĩhĩndĩ makĩnjĩtaga baba baba na makanyonia na ciĩko atĩ nĩmekwenda gwĩkĩra kĩndũ nda. Rĩu tondũ ndikĩaragia kĩhĩndĩ, nao matiaragia gĩkũyũ, tũtiaiguithanagia mĩario. Manjarĩria kĩhĩndĩ naniĩ ngamarĩria gĩkũyũ ngamera atĩ mbia ciitũ nĩciahaatirwo nĩ magukawe moka kwenja reri. Na niĩ thahabu ona betha ndirĩ no mahoya ndĩna maingĩ. Na tondũ makĩhoyaga ngai iria ikuagwo na mũhuko ona hau tũkaga kũiguithania.

Nĩtwakĩyohorire kuma kũrĩ kĩhĩngĩca kĩa ahoi na tũgĩtherera tũrorete na itũra thĩniĩ. Nĩgũgĩthererukire rĩu na mũndũ nĩ egũkĩona itũũra rĩgĩũkĩra. Tũgĩthiĩte na njĩra, ngĩrika kuona andũ maarĩte mĩhari mũkĩra-inĩ wa njĩra. Othe marorete na bara na magagĩthũthũma maunĩte maru, na o mũndũ ena kamũkebe kana gakombe. Angĩ marakiinya magego o methũthũmĩte na mahetete nguo. Thutha wa kuona ndeto ĩyo handũ ha itĩna rĩraya ma, ngĩũria ndereba andũ acio mareka atĩa. Ni mahoya ĩ kana nĩkĩĩ maakĩara raini tene na mbaa ũguo mũtaroinĩ wa bara? Akĩnjĩra andũ acio nĩ gwĩteithia mareteithia. Ngĩmũria, ‘Ũrenda kũnjĩra atĩ andũ acio oothe tũhĩtũkĩte nĩkũmĩa maramĩa barabara-inĩ?’ Akĩnjĩra, ‘Ti bara nĩ mũtaro-inĩ na kuoira nĩmegũthererio’. Ngiuga, Mũkũũri! Na ti wa magego! Kaĩ nĩwatũrutire kũrayaĩ. Ona harĩa tũtarĩ cioro-rĩ mũndũ ndagĩthiaga na haũ kahinga-inĩ! No kaĩ ona kũhana ũguo, ndigana kuona atũmia kũu mũtaro-inĩ no arũme na ciana nĩo atheri.

Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe maingĩ nyonete…. Ĩtĩkia kana ũrege…

2009-04-11T09:42:00.001-04:00

Ĩtĩkia Kana Ũrege

Ihinda rĩrĩ rĩa Bathaka ya gũkua na kũriũka kwa Mũrũ wa Ngai-rĩ, tũkĩrĩ kĩehaini gĩa gũkua na gĩkeno-inĩ gĩa kũriũka-rĩ, gĩai na thayũ. Kinya Jesũ ariũka gũtirĩ kwagĩa ũngĩ wanariũka. Nĩwe warĩ wa mũico na nĩharĩ na gĩtũmi kĩa ndeto ĩyo.
Kũrĩa akuũ mathiaga nĩ kũndũ kwega. Korwo ti kwega mangĩcokaga o haha thutha wa ihinda inyinyi nĩ kũnogio nĩkuo. Mũrata wakwa, ĩtĩkia kana ũrege bũrũri ũcio nĩ mwega, mũthaka, wĩ gĩkeno, ũhoreri na thayũ. Acio mekuo maikagia maitho na gũkũ makoiga atĩrĩ, ‘Ũka mũrata, ũka’. Nĩkuo tũthang’atĩte, bũrũri ũcio wa gĩkeno. Kĩũria nĩ atĩrĩ, hihi wee nĩũgatĩte tigiti. Ĩtĩkia kana ũrege ndũngĩingĩra kũu ũtarĩ na tigiti.
Amwe megũkua na Kiricitũ na mariũkanie nake; angĩ megũkua na Kiricitũ na matigwo mbĩrĩra-inĩ ariũka. We wĩha?
Ngai njega. Thayũ wa Kiricitũ ũroka.

Nganga

2009-01-05T20:42:00.000-05:00

ĨTĨKIA KANA ŨREGE

Gũthiĩ nĩ kuona na kagũrũ ke ime na ke mũhu tũtihanaine. Niĩ nĩnyonete maingĩ na ngaigua maingĩ. Nĩnyonete rũũĩ rũkĩhĩa. Rũũĩ rũgakana mwaki ta ũrĩa kĩhinga gĩakanaga mwaki kĩgwatĩtio. Mwaki ũgakana maaĩ igũrũ, ma rũũĩ, o rũgĩthereraga, na matitherũke. Mwaki ũhoragio na maĩ, ũcio ũngĩakĩhoririo nakĩ?

Ĩtĩkia kana ũrege, niĩ ti kwĩrwo nĩ kwĩyonera na maya mabucagia.

2009-01-05T20:27:00.001-05:00

MWAKA MWERŨ.

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa,
Iyũkia kĩhanya na wamũkĩre icio ithano tondũ cia mbũri nĩ hĩa. Ndakũgeithia na icio cia mwaka mwerũ na ndakũrongoreria thayũ na mũnyaka. Ũrotũnganaga na nyoni njega.
Rĩu kĩreke tũtwarane rũrenda-inĩ rũrũ tũtaarane na tũkũranie na makĩria tũtũrie rũthiomi rwitũ. Wĩmenyerere gacinga gatikahorere guoko-inĩ gwakũ. Nengereria ũcio ũngĩ, kana ũgwatĩrie ũngĩ, mwakĩ ũthereme na ũthegee. Kwaria ni kwendana.
Ngai njega.

2008-12-22T23:38:00.002-05:00

NDŨMĨRĨRI YA THIGŨKŨŨ

Mũthomi mũgĩ Mũrata wakwa,

Rĩu ihinda-inĩ rĩrĩ rĩa gũkũngũĩra gũciarwo kwa Mũhonokia, nĩndakũgeithia na ngeithi nyingĩ cia gĩcĩcĩng’a, ndarũhia na ndũhiũ, ndakengeũka o gũkengeũka, ngiũgaga kena, kenera, na ũkenererũkie ũgĩkenera gĩkeno kĩa Muhonokia.

Angĩkorwo wĩ mwĩtĩkia wa Ũkiricitũ, kana wĩ mwĩtĩkia wa wĩtĩkio ũngĩ ndakũrongoreria gĩkeno, mũnyaka, na thayũ. Ũrotũnganaga na nyoni njega mwaka ũyũ ũũkĩte. Ũrothiaga ũtekũhĩngwo, ũroikara ngoro ĩtegũtuba, na thithi waku ũrokengaga nĩ kuona mawega na kũmũrĩkwo nĩ mĩrũri ya wega.

Ũrogithiĩ na mbere na gũthomaga rũrenda rũrũ. Ũkĩrĩrĩrie kũhoera rũrĩrĩ na bũrũri kũgĩe na thayũ, ũiguano, na gĩtiyo. Ũrohaga manja na makũmbĩ maku maiyũrĩrĩre. Mũro wakũ ũrothecaga kũriku nayo mbeũ yakũ ĩrotherema. Ng’ũndũ ciaku iroaga nyaige na igĩe ituamba cia mĩkengeria. Icegũ ciaku iroanagia ngoima cia kĩrige Ũhiu waku ũrotherema wanagie o tũgondu. Arĩa marĩ rũitho nawe-rĩ mata mao marohũa matanakũminja mĩnyĩrĩ. Nao mbarĩ ya nditikũ na magumĩ-rĩ, marotoma.

Gĩũkĩre mũrata wakwa ũkenyũke , ũthiĩ na mbere na kwĩyaka, kinya na ũkinyũkie mũnyaka ũrĩ mbere ya kahinga.

Ngai njega! Thayũ! Ũiguano! Ũrũmwe! Kena! Kenera! Kenerũrũka!

2008-11-30T10:37:00.000-05:00

MŨTHENYA WA ITHINGA

Rĩu tondũ wee ũrakorire nyũmba cia mahiga-rĩ kana hihi ũrakĩona ya mbaũ na hau ũkĩhĩtũka-rĩ, nonga ũũĩ atĩ nyũmba cia tene itiarĩ ona thingo cia ndaka tiga mĩhĩrĩgo. Reke ngwĩre manyinyi makoniĩ ithinga rĩa nyũma. O ro rĩu ica ikuhĩ nyũmba nyingĩ irarĩ cia ndoro. Ona rĩu ũngĩthiĩ mĩena ĩmwe nĩ ũgũcikora. Hihi ithingagwo atĩa? Ndaka, kana ndoro, yũmbagwo atĩa na ndĩgwe ĩ rũthingo-inĩ? Tega matũ twaranĩrie tondũ mũgĩ nĩ mũtaare.

Nyũmba yarĩkia gwakwo ithinga nĩ rĩararagĩrio. (Nindĩkwĩra ũhoro wa mwako reke twambe tũthinge).

Mwene mwako agathiũrũrũka itũũra agĩtũmanaga wĩra. Anake nĩo matũmagwo wĩra wa gũthinga nao airĩtu na atumia magatũmwo wĩra wa gũtaha maĩ ma ithinga. Mũtumia mwene ithinga nĩ atũmaga arata na atũmia a itũũra makamũteithia kũrugĩra wĩra tondũ naguo wĩra no nda.

Kwaroka gũkĩa atumia nĩ marokaga rũũĩ tene na makambatia maĩ na mĩtũngi, kana inya, magĩitagĩrĩra mabuba-inĩ marĩa mahoetwo itũra-inĩ. Arĩa matangiahotire gũtinda mũthenya wothe ithingainĩ, nĩ ũndũ wa mĩhang’o kana mabata mangĩ, kaingĩ nĩo marokaga tene na rĩkiuga rĩhiũhie ciande magakorwo matahĩte maaĩ mĩtũngi ĩigana ũna na magakĩyohora magathiĩ mabata mangĩ. Atahi a maaĩ nĩmomanagĩrĩria magĩthiĩ, magagĩikũrũka magĩthekaga na makambata o hamwe. Hĩndĩ ĩyo nĩguo igũta ciamenyekaga nacio inyarati igakĩgĩa igweta nĩ kwambatia mĩtũngi mĩingĩ. Rĩngĩ atũmia arĩa marĩ hinya nĩmakuaga mĩtũngi ĩrĩa mĩnene na makongerera kangĩ kanini igũrũ tarĩ njoherera kana magakuwa na moko makambata. Acio nĩmaheyagwo gĩtĩo mũno na makanyakwo nĩ kũgĩa hinya na kwaga kwĩnona. Igũta nacio nĩciakĩmenagĩrĩrio na igathahĩrĩrio mũno. No tondũ hĩndĩ ya ithinga yarĩ na maũndũ maingĩ, makĩria harĩ anake na airĩtu, andũ othe nĩmerutanagĩria nĩgetha o mũndũ eyũmbanĩre na wĩra wake.

Tĩri wacimbagwo na thururu, ũgacimbwo ta buti ĩmwe kinya igĩrĩ kũrika, maĩ magaitĩrĩrwo kuo na ũkaringio ũtukane gĩcorocoro. Andũ magakĩrũga kuo nĩgeha maũkimanie ũiguane. Wahana ta ũgũtondora ũkongererwo tĩri ũngĩ, woma ũkongererwo maĩ. Nĩgetha ndoro ĩkimĩke na ĩiguane hatarĩ gũte maĩ, nĩho anake makĩyumagĩria na makarũgarũga na hinya magakiya ndoro na nguthi makĩonanagia hinya wao. Nĩkĩo nĩhakĩgĩyaga karwĩmbo ta gaka nĩgetha makarũga na ikinya rĩmwe:

Kĩbutu! Tu! Kĩbutu! Tu!
Haa! Njamba nĩ ĩno;
Kĩbutu! Tu! Kĩbutu! Tu!
Haa! Njamba nĩ ĩno.

Njaamba ĩgakĩinĩrwo ũguo nayo ĩgakĩrũga ndakainĩ ĩgacoira ĩgĩkinyaga na hinya ĩgakiya ndaka kinya ĩkaiguana. Yahana ta ĩkũnoga ĩngĩ ĩkaruga kuo nayo igakũĩrwo rwa kĩbutu nayo ĩgacoira. Rĩngĩ njamba igĩrĩ nĩciaingĩranagia ndakainĩ na igacindana o ũrĩhuma mbere. Nao aya angĩ magagĩkũyaga rũĩmbo nacio njamba igakĩhumania o kinya ũmwe arĩhuma oimĩre. Rĩrĩa hena airĩtu a marika mao anake nĩmarũgaga na hinya nĩgetha meyũmbanĩre harĩ airĩtu acio. Nao airĩtu tondũ matikiyaga ndaka, magakĩmaroraga na kamwena o makĩonoragia maĩ marĩa matahĩte. Nacio njamba no thithino iraita na igakiya ndoro kinya ĩkaiguana. O hau noho amwe mombanagĩra tondũ nakĩo kĩũmbani gĩkĩũmbanaga ona gĩkĩmĩa.

Ta amba ũikĩrie na ũmerie naniĩ ndĩtue ma ndarũa nĩtũkwaranĩria rũciũ rũngĩ

2008-11-08T22:23:00.000-05:00

NĨ MARUE NA MATIKAIMBĨRWO

Ta reke ngũũrie kĩũria tondũ gĩtiohanagĩrwo, ningĩ kũũria njĩra ti gũkĩga nawe ũnjokerie. Atĩrĩ-i andũ aitũ, mũgĩkũyũ oigire atĩ mũici na kĩhĩĩ akenaga kĩarua. Ningĩ ihĩĩ itinyuaga muma kana igatũmwo kĩama. O ũndũ ũmwe kĩhĩĩ gĩtitocagwo mbũri tondũ gĩtikĩrĩ ciakĩo no cia ithe. No thutha wa kuonana na kahiũ na gwĩtĩkĩrĩka, ihĩĩ nĩ itiganaga na maũndũ ma wana na ikambĩriria gũtuĩka andũ me kĩene, igetĩkĩrio gũthamara ona gũikia njuĩrĩ mĩndĩga, ũcio nĩguo warĩ mũtugo wa gĩkũyũ.

Nĩkĩo gĩkũyũ gĩothe nĩgĩkoragwo mwena wa ndũrĩrĩ iria iruaga hangĩgĩa mũng’eng’ano na ndũrĩrĩ iria itaruaga. Andũ aingĩ a gĩkũyũ nĩmathahagia rũrĩrĩ rwa njaruo nĩkwaga kũrua kwa arũme na makarua magego. Hatikĩrĩ ũndũ ũndũire wao nĩguo ugĩte. Rĩu-rĩ, tondũ andũ aya marorete mathibitarĩ na matĩĩri-inĩ kwa ũingĩ ũũ makĩruagarĩ, kwĩ hĩndĩ tũngĩgĩcoka kwaga kũiguana nao angĩkorwo mbara iitũ nao kĩhumo nĩ kwaga kũrua? Mũgĩkũyũ akiuga, ĩkũrũndwo ndĩregaga ruoro, makĩrĩ gwĩtĩkĩra kahiu, marara-nja gũtirĩ. Kanini na kanene, kaihũ na gaicũkũrũ marĩ gũtemwo, maimbĩrwo kana matimbĩrwo, igũtuuma nĩ irue. Riũ-rĩ mbara iitũ naorĩ nĩyathira?

Githĩ rĩu to tũgĩcarie thayũ, uĩguano, ũrũmwe, na ũthii wa na mbere wa bũrũri! Nĩkĩĩ kĩngĩ tũngĩkĩurania? Tondũ tũtikĩrĩa thamaki nao marĩe gĩtheri-rĩ githĩ harĩa haratũraihanĩrĩirie hatĩagĩthira. Nĩtũkĩmeere matemwo biu tondũ rĩu ndawa ya mbere ya mũrimũ ũyũ nĩ arũme gũgĩthondekwo na thutha kwĩmenyerera. No mũmenya atĩ ona agĩkũyũ maruĩte ũgũo maruĩte, maragwa ota mĩramba o mũthenya kũmanagia na mũrimũ ũyũ wa mũkingo, ndũgakĩhoke atĩ onao marua nĩmahona.

Nĩmerwo ĩyo no njĩra ĩmwe nyinyi ya kwĩgitĩra. Njĩra ĩrĩa nene nĩ kwaga kũrĩithia ciugũinĩ ciene. Rĩithia o gwaku na mũrataguo nake arĩithie o gwaku. Tigai gũtũkania rũru tondũ cia mara ciaciarithanio na kĩbĩru-rĩ ciaciara wa mũtũũ? Nĩtũkĩnyitane, tũtungate bũrũri na tuuge kũroagĩra. Nĩtũriganĩrwo nĩ ciahĩtũkire, tũrore na mbere tuge atĩ mũnyaka wĩ mbere ya kahinga. Nĩtukĩĩhotore ũhoro wa ma na kĩhoto na tuuge kũroagĩra. Nĩ magĩthiĩ marue na matikaimbĩrwo. Ngai njega. Thai. Thathaiya Ngai thai

2008-10-05T19:19:00.000-04:00

Kamenya na ndigiri gĩcunjĩ gĩa gatatũ

Ĩĩ rĩu hihi gwagĩthiire atĩa? Kamenya nĩ ekwĩhonokia kuma gwĩ gĩluũ kĩrĩa ang’etheire? Thoma ũhĩge, mũgĩ nĩ mũtaare…..

Kamenya nĩ endire mũno ndigiri ĩrĩa Ithikieri amenyerete gũkũagwo nĩyo agĩthiĩ mabataro make. No tondũ no biacara akiuga haithuru nĩ ekũbundithia ĩngĩ wĩra ũcio. Magĩthogorana na makĩiguithaniria thogora, thũgũrĩ ĩgĩthira. Na matanatigana Ithikieri akĩĩra Kamenya atĩ ndigiri ĩyo nĩkwarĩrio yaragĩrio nĩgetha ĩthiĩ kana ĩrũgame. Akĩmwĩra atĩ wenda ithiĩ mũndũ amĩraga hareruya, wenda ĩrũgame ũkamĩĩra ameni. We Kamenya akĩhũthia ũndũ ũcio nĩ gĩkeno gia kuona atĩ nĩ ahota kũhatĩka mũkũrinũ biu na agũra ndigiri ĩyo raithi kũrĩ ũrĩa eciragĩria. Ataraga bainda ĩrĩa egũthiĩ kuona amĩendia Kĩnarĩ na akona cingĩrĩte biũ. Nĩkĩo nĩ ahĩkaga mũkũrinũ matigane ndakericũkwo. We agĩikarĩra ndigiri na akĩmĩra ‘Hareruya’, ndigiri ĩgĩkũũra ĩrorete na ya bara. Nĩ akĩiguaga mwago na mwinjoyo wa gũkuo nĩ ndigiri na agathiĩ akĩhuhaga tũmĩrũri.

Kamenya aatarĩte atĩ egũthiĩ kinya gĩceceni kĩa ngari ya mwaki, ahaicie ndigiri mbogi na agacukĩre Matathia ambatie ndigiri Kamae na ona mũgũri Magĩna kana ona Kĩmende amĩendie kuo bata no teni. Rĩrĩa ndigiri yaumĩrire bara na ĩkĩrika kuona mĩtokaa na marori na tũragita, ĩgĩtigĩra. Na tondũ ndĩarũgamaga ĩtahetwo watho ĩgĩthiĩ tu ĩkĩranĩirie bara ĩkĩhĩtia hanini ĩgũthwo nĩ ngari. Nĩrĩo Kamenya onire kĩrori gĩũkĩte thibiindi iria ngananie na akĩenda ndigiri ĩrũgame kĩambe kĩhĩtũke. Akĩĩra ndigiri ĩrĩa ,Rũgama!’ ndigiri ndĩaiguaga kĩu. ‘Bunda rũgama!’ ndigiri no gũthiĩ tu ĩrorete mbere nakĩo kĩrori no gũũka. Kamenya akĩambĩrĩria kũmaka. Akĩgeria kũririkana ciugo iria ekwĩrĩtwo cia kũrũgamia ndigiri akiuga ‘hareruya!’ Ndigiri ĩria kũigua ũguo ĩkiongerera ihenya ĩgĩthiĩ hakuhĩ ta mbarathi. Ndereba wa kĩrori ona ndigiri na mwene matengerete akĩhũra honi na hinya. Rĩrĩa ndigiri yaiguire honi yagamba ĩkĩruga na mũkĩra-inĩ o ĩrĩ o thibiiti igĩtuthura karũgiri karĩ ho igĩthiĩ ĩrorete na kũu ngurumo.

Rĩu Kamenya akĩmenya e hakuhĩ gũthira. Nĩ aririkanaga atĩ yo ndigiri yaragĩrio kiugo gĩkonainie na ndini ĩkarũgama. Akĩambĩrĩria iria ciothe ooĩ. Agĩĩtana, ‘Njicũ!’ hatiokire ũndũ. ‘Mũhonokia! Mũkũũri! Mũtharaba! Thaburi! Mariamu! Wagĩthomo!’ Gũtirĩ wa macio watũmire ndigiri ĩtinie thibindi. Yo yaigua ciugo icio ĩkaririkan ũrĩa mwene yo arũgaga akĩhũraga ndarama, ĩgĩteng’era gũkĩra mbarathi. Rĩu yoete gĩcuthĩ na igũrũ ta mbarathi cia makaũmboi a Njimi Ronja matengeretie ahĩndĩ atune. Ndigiri rĩu yarorete o harĩa kĩharũrũka-inĩ, Kamenya akĩririkana Ngai hĩndĩ ĩyo arĩ hatĩka-inĩ.

Akĩambĩrĩria kũhoya. Na ũririkane arahoya arĩ o ndigiri igũrũ, nayo ĩthiĩte ĩ karatathi. Akiuga anĩrĩire,
‘Rĩu we Ngai, nama nĩ ũĩ atĩ ndigiri ĩno ti kũiya ndaiya. Ndamĩgũra kwa wa Gĩthomo, na nĩ kũriganĩrwo ndariganĩrwo nĩ ũrĩa ĩragwo nĩgetha ĩrũgame. Na rĩu nĩyo ĩyo ĩndoretie kĩharũrũka-inĩ kĩrĩa gĩtarĩ mũndũ ũrĩ weruta kuo, woiga ngakue. Angĩkorwo we Ngai wonete atĩ wega nĩ niĩ ngue kĩa ndigiri, na ũĩ ndirĩ ndaiya ndigiri ya mũndũ kana kĩĩ kĩene tiga o gũthondeka teni, rĩu akorwo ũkwenda ngue gĩkĩ, gĩtũme atheru aku manyamũkĩre tondũ gũtirĩ ũndũ ũngĩ ĩno ndigiri ndĩrũgama.’ Nayo ndigiri hĩndĩ ĩno ĩthiĩte irira ngananie.. Itigarĩĩtie makinya merĩ ĩharũrũke na kũu kĩharũrũkainĩ gĩtonekaga muico tiga o mĩthia ya mĩtĩ na nyaige ciahenagia-rĩ, Kamenya akĩrĩkia mahoya.o anĩrĩire, ‘Ndahoya thĩiniĩ wa rĩtwa rĩa Njĩcũ Mwathani witũ, Ameni!’ Ndigiri ĩkĩrũgama rĩrĩa yaiguire ameni. Yatigarĩtie ikinya rĩmwe tu ĩgwe na kũu kĩharũrũkainĩ kĩu. Kamenya akĩhũmũka akiuga, ‘Thengiũ Ngai nĩ wanjigua!, Ũrogocwo Mũhonokia nĩ wahonokia! Athanda! Ngai wĩ wa magegania! Thengiũ Ngai! Hareruya!’ Ndigiri ĩgĩkũũra…..

2008-09-28T21:15:00.001-04:00

Kamenya na ndigiri gĩcunjĩ gĩa kerĩ

Reke tũgĩthiĩ na mbere na ndeto ĩno ya ndigiri cia Warubaga na Kamenya

Rĩrĩa amĩikarĩra na akĩenda ĩkũũre amĩĩraga ‘Haleluya,’ tondũ we akĩrĩ wa gĩthomo. Enda ĩrũgame akamĩĩra ‘Amen,’ ĩkarũgama. Ndigiri ĩyo nĩ ya mũtĩĩte mũno onake Ithikieri nĩ akenagio nĩyo mũno tondũ nĩ onaga ĩtigairie hanini ĩhane ta ĩrĩa ya Joramu wa kĩrĩkanĩro-inĩ ĩrĩa yaririe. Magĩthĩ na njiĩra nĩ athiaga akĩmĩaragĩria na akona ta ĩraigua na ĩgacokia tondũ nĩyainagia mũtwe na ĩgaathimũra makĩria rĩrĩa mahĩtũkĩra handũ hena tũmahuti tũcanũkĩte kana njegeni, ndigiri ĩgatiha nake akoiga nĩwe ĩracokeria ũhoro kũringana na tũmĩario tũrĩa akoragwo amĩarĩirie. Noyo ndigiri nĩyoĩ hareruya na ameni.

Mũndũ wetagwo Kamenya wa kuma Kĩnarĩ nĩ athiĩte Warubaga arĩ o thũgũrĩ cia ici na iria. Na rĩrĩa aiguire ũhoro wa ndigiri cia Ithikieri akiuga ekinyie kuo. Ni atũmĩtwo nĩ andũ maigana ũna kuma Kĩnarĩ atĩ angĩigua mũndũ ũrendia ndigiri no ametĩre. We Kamenya nĩ arutaga wĩra wa ũmburũka kana o ũrĩa woneka, oigaga bata no teni o kũrĩa ĩrĩonekera. Kuo Kĩnarĩ gũtiarĩ ndigiri nyingĩ hĩndĩ ĩyo, kĩrĩa kwarĩ hĩndĩ iyo no bunda na ng’ũi. Kamenya nĩ agĩĩkinyirie kwa Ithikieri, na rĩrĩa onire atĩ nĩ mũkũrinũ wa kĩremba akĩmũgeithia arĩ o haraihu.
‘Wa gĩthomo! Ndũkĩrĩ mwega?’
‘Ndĩ mwega ngoro ona mwĩrĩ na makĩria thayũ.’
‘Hĩ! Nĩniĩ ndoiga ngũrokere tondũ mĩhang’o nĩ mĩingĩ wahota gũkorwo umagarĩte ingĩeterera gũkĩakĩe.’
‘Aca ũrĩ na mũnyaka nĩ wangorerera. No ithaa rĩu rĩngĩ nĩ ingĩakorwo nyumagarĩte.’ Akĩmũcokeria o amũrorete. Ageragia gwĩciria kana hihi no makorwo monanĩte handũ no mbica yake ndĩokaga kĩongo. Akĩĩmũũria, ‘Ĩi nĩtuonanĩte tondũ ũthiũ ũcio ndiraũmenya?’
‘Aca tũtingĩkorwo tuonanĩte ũtangĩkorwo wanatũũra Kĩnarĩ. Njĩtagwo Kamenya, Kireba Kamenya, na gwitũ nĩ Kĩnarĩ o haha ũrorete na Kamae harĩa mũtitu ũthirĩire.’
‘Nĩ wega kwĩyaria ũgũo weyaria tondũ kwaria nĩ kwendana. Niĩ naniĩ njĩtagwo Ithikieri na gũkũ nĩkuo gwakwa.’
‘Wee niĩ nĩngũĩ, kĩrĩa tũtekĩte no gũcemania na kwaranĩria ũguo. Ngumo yaku ĩkinyĩte nginya gwitũ, na ngumo ndĩigana mwene.’
‘Kaĩ ndanyiha gũkĩra ũrĩa ũiguaga?’
‘Aca ti ũguo, nĩ ũrĩa mũndũ ahũraga mbica agacoka agakora ũndũ ũngĩ. No ti icio ciandehe, ndoka tondũ wa bata wa kũgũra bunda,’
‘Gũkũ gũtirĩ bunda no ndigiri, bunda ni cia kwanyu Kĩnarĩ.’ Akĩmũcokeria agĩthekathekaga na kamwena.
‘Bunda, ndigiri, ng’ui, wangutũ, ndonikĩ, ciothe gĩthĩ to imwe?’
‘Nĩ woiga, macio no marĩtwa ma ng’ongo o ng’ongo no nyamu no imwe. Riu-rĩ tondũ ũrĩ gũgĩũka-rĩ na wakorerera rũru rũtoimagarĩte rĩ, ũkwenda ciigana na niĩ nĩtũgũthogorana?’
‘O ĩmwe kana igĩrĩ kũringana na thogora.’
‘Mũhuko waku nĩguo ũgũgwathĩra harĩa ũgũkinyia ti niĩ.’

Thoma rũciũ rũngĩ ũũhĩge nĩ amu mũgĩ nĩ mũtaare

2008-09-28T21:13:00.000-04:00

KAMENYA NA NDIGIRI

Rĩu ndiũĩ kana nĩ ũkũririkana cia mũndũ ũrĩa wagũrĩte ndigiri kũũrĩa Warubaga.

Ndigiri cia Warubaga nĩ ciyũĩkaine kũruta wĩra na kĩyo ona gũkua mĩrigo mĩingĩ ota bikabu ng’ima. Ciarika kumĩria mboga na matharũ ona kana waru kuma mĩgũnda-inĩ iroretie barabara-inĩ harĩa marori mabokagĩrwo, itiĩhũgũraga. Cio cigĩrĩre mĩrigo, ũmĩcamũre kĩboko na ũmĩĩre na kũrĩa ĩguthiĩ na ũkũmĩkora hau ĩgwetereire ĩkinyire tene na thĩ yahora. Bata no ũmĩhe karati ĩgagĩikĩria ĩgacoka wĩra-inĩ.

Mũtũmia wetagwo Mũkami wa Wang’ombe aarĩ na ndigiri igĩrĩ ciatwaraga iria nginya ndĩri ciĩ ciiki. Ciohagĩrĩrwo ndoo igĩrĩ igĩrĩ cia ngereni ikũmi ikeerwo ‘Ndĩri!’ igakũũra irorete kinya ndĩri ta handũ ha mairũ inya. Ciakinya hau mũgũri wa iria akohora mĩtũngi, akonoria iria, akoherera mĩtũngi mĩtheri ndigiri agaciĩra ‘Mũciĩ!’. Ndigiri iria ikahũndũka irorete na kwa Mũkami mũciĩ igacokia ndoo. Rĩmwe Mũkami nĩ andĩkaga karatathi agakohanĩrĩria na ndoo akooria mũgũri wa iria amũneanĩre ngũnia ciigana ũna cia mbureni ona kana ndĩirĩ mirũ. Nake mwendia agacioherera ndigiri na igacokia mũciĩ.

Ũrĩa wakĩrĩ mũnene wa kũu Warubaga nĩ ũrĩa aikari aingĩ a kuo mageragia o mũndũ kũgĩa na kaũndũ ka mwanya makĩria gakonainie na ndigiri. Nĩkũrĩ ĩmwe yarutĩwo kwanagia o thutha wa ithaa o ithaa. Kaingĩ ĩyo nĩyo yarĩ gĩthimi gĩa thaa kĩa andũ me mũgũnda kana marĩ o njĩra-inĩ. Nĩ ũngĩaiguire andũ makĩũrania nĩ thaa ciigana, ũkaigua mũndũ agũcokeria atĩ ndigiri ya thaa mũgwanja no hĩndĩ yania. Ona rĩngĩ andũ makĩrĩa kĩrĩko meranage macenio thutha wa ndigiri ya thaa inya kana o inyanya kũringana na ũrĩa mabata matariĩ.

No icio ciothe itiakinyĩrĩte mawara na ũũgĩ wa ndigiri ya mũkũrinũ wetagwo Ithikieri. Ithikieri we aarĩ mũkũrĩma mũnyinyi, aarĩ na kamũgũnda ahandaga matharũ na karati. No ũrĩithi wake mũnene warĩ wa ndigiri. Nĩ tawe warĩ mwendia mũnene wa ndigiri mĩena ĩyo. Nĩ oĩkaine tondũ ndigiri ciake nĩ ciaroragwo wega na igetĩrwo betinarĩ ingĩarwarire. Ithikieri aarĩ na tenda ya gũkuwagĩra andũ mĩrigo na kumĩria bara, gũtaha maaĩ, gũkũwa ngũ, ona rĩngĩ gũteng’eria mũrũaru thibitarĩ. Tondũ bara ciarĩ thũku mũno mĩena ĩyo, ndigiri nĩcio ciakorawo ciĩ ambiuranici, kana kanyaga, nĩ ũrĩa ciahiũkaga iroretie mũrũarũ thibitarĩ. Ithikieri ũndũ atekaga no kũruta wĩra mũthenya wa thabatũ. We, na ndigiri ciake, na mũtumia wake Miriamu, na ciana cio ithano, Johana, Jakubu, Joramu, Jeremia na Maritha marokaga kanitha o gatene na makoha ndigiri kũu nja ya kanitha irĩangage kuo mũira wa gĩthomo kĩrĩkĩĩte mainũke.

Nĩ ũndũ wa mawĩra marĩa ndigiri icio ciarutaga, Ithikieri nĩ acibundithĩĩtie kũmenya ũrĩa ciagĩrĩirwo nĩ gwĩka ciagweterwo ciugo imwe. Ndigiri ingĩendirwo ĩkome ĩigĩrĩrwo mĩrigo yeragwo ‘Ndu!’. Nayo yaigua mwene oiga ũguo, ĩgaturia ndu, ĩkaigĩrĩrwo mĩrigo ihorerete. Mwene agacoka akamĩĩra ‘Ũkĩra!’ ĩkarugama na igũrũ na ndĩngĩkinyũkia ikinya ona rĩmwe itarĩ njathe. Rĩrĩa ĩkuĩte mĩrigo ikĩendwo ĩkũũre yeragwo ‘Njikũ thuria tũthiĩ!’. Igathuria na ĩkambĩrĩria rũgendo. Ona kũngĩahanire atĩa kana atĩa, kure kana gũtiure, gũkĩe kana gũtuke, gũtirĩ ũndũ ũngĩatũmire ndigiri icio cirũmĩrĩre watho ũngĩ.

No icio nĩ cia mĩrigo. Nĩhaarĩ na ndigiri ĩmwe ĩrĩa Ithikieri akuwagwo nĩyo. Rĩrĩa egũthiĩ kanitha-inĩ kana maruga-inĩ ma itũũra ona kana mabata mangĩ, nĩ amĩikaragĩra na ĩkamũtwara o kũrĩa guothe angĩendire gũthiĩ. Iyo nayo yabundithĩtio watho mwerũ……..

Thoma rũciũ rũngĩ ũigue ũrĩa gwathire.

2008-09-14T09:31:00.005-04:00

KENYATTA ARĨ Ũ (Gicunjĩ gĩa gatatũ)

Haha naho no tũrũmĩrĩire macokia ma kĩũria atĩ Kenyatta arĩ ũ? Meciria ma andũ gwĩteithia hihi moimire nakũ kana nĩ ũndũ arotire o ũguo atuĩka mũtongoria wa bũrũri?

Gĩkũyũ-inĩ ũhoro wa gũtũmana wĩra ti mũgeni. Andũ nĩmanyitanagĩra mawĩra-inĩ na mategainĩ ona makagĩa na thimo ikonainie na maũndũ macio;

Kamuingĩ koyaga ndĩrĩ,

Kĩara kĩmwe gĩtiũragaga ndaa,

Ũrutagwo mwĩruti,

Gũteithagio wĩteithĩtie

Thegere igĩrĩ itiremagwo nĩ mwatu,

Ngarĩ ĩhĩtagwo nĩ mũndũ na mũthoniwe, na ingĩ nyingĩ.

Thũtha wa kwĩgwatĩra wĩyathi mũtongoria wa bũrũri ambĩrĩirie kwĩra andũ meteithie ona mateithanie o ene na nĩho ndeto ya harambĩĩ yambĩrĩirie gũtherema bũrũrinĩ wothe.Tondũ agĩkũyũ nĩmakoretwo na ũndũ ũcio mũtũrĩre-inĩ wao, nĩmahotire kũiyũkia mwĩto ũcio na ihenya na makĩambĩrĩria maũndũ maingĩ ta gwaka macukuru, gũtambia maĩ na mĩberethi matũrainĩ mao, mathibitarĩ, kwĩyũmba ikundi cia kũgũra mĩgũnda ya comba, na maũndũ mangĩ ma wĩteithio wa mũingĩ. Ciĩko icio igĩtũma ng’ongo nyingĩ cia gĩkũyũinĩ ikũre na ihenya gũkĩra kwa makabira marĩa mangĩ.

Thĩiniĩ wa ndũmĩriri ya Mũthondeki wa Mũigwithania wa Andũ na Bũrũri wa Gĩkũyũ iruta rĩa mweri wa Gatumu, 1928, (December), manja ya mbere namba mũgwanja, mwandĩki ti Johnstone Kenyatta akĩandĩka ndeto na kĩongo Igai Mũhũthia thĩ Twĩteithie aronania bata wa andũ kũnyitana na gwĩteithia o ene me ngwatanĩro. Akoiga:

‘Menyai atĩ kiugo kĩu gĩa gwĩteithia nĩ kiugo kĩnene mũno thĩiniĩ witũ amu gũtirĩ rũrĩrĩ rũngigĩa ngumo njega rũtambĩte kũmenya kiugo kĩu gĩa gwĩtteithia. (SELF HELP) amu kiugo kĩu nĩkĩo gĩa kwambĩrĩria gwĩkĩra rũrĩrĩ hinya na kĩo… Amu gũtirĩ rũrĩrĩ rũtagĩrĩirwo nĩ gwĩteithia na maũndũ maruo, ota harĩa handĩkĩtwo atĩrĩ “gũteithagio ũgwĩteithia”,amu, ũngĩrekereria maũndũ mamũkaga o magĩtheanagĩrĩra harĩ we.…

‘ Ririkanai atĩ mĩtugo ya kũmatha indo matukũ maya ndĩhana ta ya tene, amu tene cionagwo na itimũ na ngo, no cia matukũ maya nĩ cia ũũgĩ na ũhoreri.

‘Inyuĩ arĩa mwĩna mawĩra mega!! Ririkanai atĩ gũtirĩ mũthenya ũkĩaga torĩa ũngĩ, na mũririkane atĩ kĩero nĩ ithare. Umenye atĩ ũrĩa wendetwo ũmũthĩ tiguo ũkendwo rũciũ…..

‘’… Ririkanai atĩrĩ gũtirĩ mũndũ kana rũrĩrĩ rũngĩgĩa ngumo tiga no gwĩteithia kwĩ mbere……

1. Mũndũ ambe eteithie maũndũ ma mwĩrĩ wake mwene, ehotore ndagatuĩke mũhoi, kana mbũrũrũ, kana mũkoma thĩ.
2. .Mũndũ acoke ateithie maũndũ make marĩa makuonwo nĩ andũ, agĩe na mũciĩ wake mwene, agĩe na wĩra wake mwene, wĩna kĩguni, ndagatuĩke kĩrĩmĩra mana.
3. Mũndũ acoke ateithie aciari ake maũndũ-inĩ mothe, ndakamarekererie magogocana..
4. Mũndũ ateithie rũrĩrĩ rwake ngwatanĩo-inĩ ciothe; ahingie watho wa rũrĩrĩ rwake.nĩguo rũrĩrĩ rwake rũgocagwo nĩ ũndũ wa gwĩka cieko njega harĩ ndũrĩrĩ iria ingĩ.

Atĩrĩrĩ nyũmba ya Mumbi, … tigagai kwenda ũndũ ona maitho mũtekũ wenda na ngoro na gwĩka … amurĩ twanoiga kaingĩ na tũkĩona maũndũ maingĩ na maitho, no eeki nio anyinyi.. Ngũmwĩra atĩrĩ!! Iguai mũgambo ũkĩmwĩta, ũkuuga atĩrĩ: Agĩkũyũ! Agĩkũyũ!! Arahũkai amu ihinda rĩrĩ nĩrĩo rĩanyu mũthiĩ na mbere… No mwarega kũigua mũgambo ũcio ũramwĩta ũkĩmwĩraga atĩrĩrĩ:- ŨKĨRAI! ŨKĨRAI!! IHINDA RĨRĨ NORĨO RĨANYU RĨA GŨTHAGATHAGA MAŨNDŨ MANYU MOTHE MA KWARAHŨRA BŨRŨRI WA GĨKŨYŨ. NO MWAGONDERERA MŨREGE KŨIGUA MŨGAMBO ŨYŨ MŨGATHOITHĨRA THUTHA NA ITEA CIA MACOYA’

Nĩ wa thiritũ yanyu

Na mũruti wĩra wanyu

J. Kenyatta

(Editor Mũigwithania) ‘

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, ciugo icio ciandĩkirwo nĩ mũtigairĩ mũtongoria njamba ya bũrũri wa Kenya mwaka wa 1928, nĩ mĩaka mĩrongo ĩnana mĩhĩtũku na kinyagia ũmũthĩ ũgĩcithoma ina mataaro ota irandikirwo ira. Haha nĩ kĩonanania kĩa ũrĩa Kĩnyatta onete kabere na akaragĩria andũ na njĩra ya ũrathi. Rĩu gĩkũyũ kiumagarĩte gĩgacanga thĩ yothe, nĩkĩagĩrĩirwo nĩ gũtiga makinya ma ũmithio, thayũ, kĩyo na ũrumwe rwega o haria mundu ari, nĩgetha njiarwa iria igũka thutha ciugage atĩrĩ: KAĨ TI ITHERŨ AA BABA NĨMONETE KŨRAYAĨ!.

Hihi we ũgũtiga makinya mahana atĩa? Wĩyũrie na wĩcokerie na wona arĩ wega ũnjokerie tondũ kĩ ngoro gĩtihotanaga.

Nĩtũgũthiĩ na mbere na ndereti ĩno ica ikuhĩ. Thoma rũciũ rũngĩ.

Thai.

2008-08-29T19:47:00.000-04:00

KENYATTA AARĨ Ũ? (Gĩcunjĩ gĩa kerĩ)

Mũrata wakwa Mũthomi Mũgĩ,

Gĩcunjĩ-inĩ kĩa mbere gĩa icokia rĩa kĩũria gĩkĩ nĩtũragwetire manyinyi makoniĩ mawoni ma mũtiga-irĩ Jomo Kenyatta, o tũkĩgeria kũmũmenya wega ta mũtongoria wa rũrĩrĩ na kĩhumo kĩa ũtongoria wake. Rĩu haha reke tuigue mangĩ aririe wĩthĩ-inĩ wake makoniĩ bũrũri na rũrĩrĩ..

Thĩiniĩ wa iruta rĩa mweri wa Gĩthathanwa, 1928 (November), manja ya mbere namba mũgwanja, ndũmĩrĩri ya Mũthondeki wa Mũiguithania, Jomo Kenyatta akĩarĩria athomi na makĩria rũrĩrĩ rwa Agĩkũyũ amerire atĩrĩ:

NĨTŨNYITANEI TŨTEKŨRARANIA TWĨKĨRE BŨRŨRI NA RŨRĨRĨ IGWETA

‘…Inyuĩ mwĩ comba inĩ! Rorai muone ũrĩa comba wĩtiganĩrĩte na magakumia rũrĩrĩ rwao na makarũmia mawatho na mĩtugo ya rũrĩrĩ rwao. Na inyuĩ mwĩtiganĩre na mũrũmie mawatho na mĩtugo ya rũrĩrĩ rwanyu rwa Gĩkũyũ. Wee Mũgĩkũyũ! Tira maitho wone ũrĩa ndũrĩrĩ iria ina hinya na ina ngumo nene, wone ũrĩa matũgĩrĩtie atumia na airĩtu ao na makamekĩrĩra mĩkaana. Nawe cokereria tuongia twaku, tiga kwenda kũrekia waku ta kĩere kĩa njĩra-inĩ, ndukae kwĩmenithia ũkiugaga atĩ no itherũ. Inyuĩ tũhĩĩ twa Mũmbi! Rorai muone ũrĩa ndũrĩrĩ iria ina hinya irathomithia ciana ciao. Na inyuĩ mũcokererie twanyu twa Gĩkũyũ mũtũrorie na gĩthomo-inĩ twa gũgathegea mwaki wa rũrĩrĩ rwa Gĩkũyũ rĩrĩa ithuĩ twĩ gĩthuma-inĩ. Wee Irigithathi na Itiema rĩa mũgĩkũyũ! Rũthĩrĩria wone comba ũrĩa ũkwenda kwĩgerekania naguo, wone ũrĩa maiguanĩire me ndundu ĩmwe, kaihwa na gocũkũrũ nawe ucoke wĩ ũũmbe kĩũmbwa kĩmwe wĩcokanĩrĩrie ũmenye atĩ wĩ mũhurũnjũko ndũrĩ ũndũ kana wĩra ũgaithĩria tiga no gũtuta. Wĩrurumie wone atĩ gũthekio ti kwendwo, wone atĩ mũkũmenana na mũrũ wa nyũkwa na kamũira ka mũtetanĩtie-rĩ, mũkũmunywo mbutu cia maitho, nĩ mũgendi amurĩ, njũkĩ kĩrimũ ĩkimanagĩrio na maana mayo.

‘Inyuĩ arĩa mũkũruta mawĩra ma comba mũgĩikaranagia na ndũrĩrĩ ingĩ! Ririkanai atĩ Gĩkũyũ nĩruo rũrĩrĩ rwanyu na nĩruo mwaheirwo nĩ Ngai, mũtuĩke aruo kinya mĩndĩ na mĩndĩ na nĩ wĩra wanyu kũgwetiithagia rũrĩrĩ rwanyu na ngumo njega mawĩra-inĩ marĩa mũkũruta. No menyai mũkahenererio nĩ mĩago kana ikeni itarĩ cia gũikara itũme mũtirike gateri ga Gĩkũyũ. Thomai Wahibiranio 11:24-25, muone ũrĩa Musa aregire gwĩtwo mwana wa Farao nĩ ũndũ wa kwenda kũhonokia rũrĩrĩ rwake. Na inyuĩ mũmenye atĩ rũrĩrĩ rwa Gĩkũyũ noruo rwitũ na nĩ wĩra witũ ithuothe kũrũgocithia thĩiniĩ wa ndũrĩrĩ iria ingĩ na kũgeragia gũtarana ithuĩ ene.

‘Inyuĩ mũrĩkĩtie kũgĩa na ũũgĩ! Ũkĩrai mũtaare andũ a rũrĩrĩ rũrũ rwitũ rwa Gĩkũyũ rũũhĩge, tigai kwenda ũgĩ wanyu ũrĩre thĩ ta mĩrio ya ngĩa, tigai kũgĩa na kĩnyiria. Ĩkai ota ũguo Musa ekire ona atĩ andũ a rũrĩrĩ rwake nĩmaratandiũrwo nĩ kwaga wa kũmatongoria’

Njoherai ndakorwo hĩtĩtie

Nĩ mũruti wĩra wanyu

J. Kenyatta (mwandiki wa Mũigwithania)

Maũndũ macio mothe marĩtio haũ ka igũrũ nĩ mũtigairĩ ona marĩ ma hĩndĩ hĩtũku, ona ũmũthĩ no tuone wagĩrĩru wamo harĩ mĩthiĩre na mĩikarĩre iitũ. Kenyatta arĩ na ngoro ya kwenda rũrĩrĩ rũiguane na nĩ onete kabere atĩ ita rĩtarĩ ndundu rĩhũragwo na njũgũma ĩmwe. Agĩcoka gũkinya kwaramia meciria kũrĩ bũrũri wothe wa Kenya ũnyitane, mbeũ yarĩ hande kuma o rũrĩrĩ-inĩ rwa Gikũyũ.

Matukũinĩ maya andũ a Gĩkũyũ mahurunjũkĩte thĩ yothe. No nyende kũririkania mũgĩkũyũ o wothe atĩ ona wakorwo wĩkũ kana wĩkũ nĩwagĩrĩirwo nĩ kũririkana kĩhumo gĩaku. Ona weĩta Mukenya wĩna kũu nja wacoka mũciĩ ũkĩendaga na ũtekwenda ũgetwo mũgĩkũyũ. Andũ arĩa me nja ya bũrũri nĩmakenaga mũno rĩrĩa bũrũri wa Kenya wĩna igweta kana ũhotani, ta mathako-inĩ ma mahenya, Hĩndĩ ĩyo nĩtwĩtĩyaga tũkiuga tũrĩ aKenya, no twacuka ndege, tũgatiga gũtwĩka a Kenya tũgatwĩka Agĩkũyũ na ĩkamba, na Njaruo. Hau hatirĩ mahĩtia tondũ gũtirĩ woririe Ngai aciarwo kũrĩa aciarirwo. Kĩndũ kĩrĩa kĩũru nĩ rĩrĩa mũndũ angĩtũmĩra ũ-rũrĩrĩ rwake ta njũgũma ya kũhotomia kĩhoto na kũhatĩrĩria arĩa angĩ.

We Mũgĩkũyũ! Rũmia ndĩra ciaku, ota ũrĩa nũgũ ĩraga mwana wayo ĩkĩmũkiritithagia rũnyanjarainĩ-rĩ, noguo ngũkwĩra atĩrĩ: Tũkia nyũkwa tũkia thoguo, tũkia ndĩra cianyu.

Hihi we ũkuona atĩa ndeto-inĩ ĩyo?

2008-08-24T00:49:00.002-04:00

KENYATTA AARI U? (Gicunji kia mbere)

Mũrata wakwa Mũthomi mũgĩ,

Amũkĩra ngethi cia kuma rĩrĩa twĩrĩgaine na ngwĩre ndĩna gĩkeno nĩwe gũka tũtũngane rũrendainĩ rũrũ twaranĩrie igĩrĩ cia baita.

Rĩu mahindainĩ maya ma mweri ũyũ wa Muoria Nyoni, nĩ marĩa tũririkanaga Mũtongoria Njamba, Mũtigairĩ Jomo Kenyatta. Andũ aingĩ mangĩũrio ũhoro wa Kenyatta no moigire aarĩ mũtongoria wa bũrũri wa Kenya kuma kũgĩa na wĩyathi kinya rĩrĩa akuire ũtukũ wa mũthĩ wa 22 mweri wa Muoria Nyoni mwaka wa 1978. Angĩ no maririkane atĩ nĩ ohetwo ona agathamĩrio mwena wa Kabengũria na Marirare. Angĩ nao no mamenye atĩ nĩ athiĩte bũrũri wa rũraya maita merĩ na rĩa kerĩ agĩikaranga kuo agĩthoma ona agĩtetera bũrũri. Ririkanai atĩ acoka nĩ atuĩkire mwarimũ mũnene cukuru wa andu airu wa Githũngũri Teachers’ College. Anyinyi no maririkane atĩ arĩ mwandĩki wa Kiama gĩetagwo Kikuyu Central Association, kĩrĩa kĩaragĩrĩria mabataro ma andũ a Gĩkũyũ kũrĩ thirikari ya mũkoroni, makĩria ũhoro wa ng’ũndũ na magoti ona mũhũthĩrĩre wa mbia cia igoti. Na nĩkũrĩ angĩ mangiririkana atĩ Kenyatta aarĩ mũthondeki (editor) wa ngathĩti ya gĩkũyũ yetagwo Mũiguithania wa Andũ na Bũrũri wa Gĩkũyũ.

Ĩĩ rĩu hihi nĩ maũndũ marĩkũ Kenyatta andĩkaga ngathĩti-inĩ ĩyo hĩndĩ ĩyo? Maũndũ macio nĩmakonainie na ũrĩa acokire gũtuĩka thuthainĩ kana aca? Meciria ma Kenyatta ma 1928 na ma 1968 mena ũtiganu? Mũrata wakwa nĩngwenda tũtwarane nawe tũgĩthuthuria maũndu macio.

Thĩiniĩ wa Ndereti cia Mũthondeki (editorial) cia manja ya mbere iruta rĩa kerĩ rĩa Ngathĩti ĩyo ya Mũiguithania rĩa Mweri wa Mũthatũ (June) 1928, oigĩte atĩrĩ:

'Haya ũkĩrai inyuothe Agĩkũyũ kuma Kabete kinya Meru, tugwate rũgendo rwa ũiguano, Arahũkai inyuothe mũrĩ toro kanini na kanene mũracũrie maitho muone ruoro rũgũtema, tũtige ũgondereri amu agondereri meragwo magakora rũĩ rwaiyũra.

'Rekei ithuothe Agikuyu tũgĩe na ngoro ĩmwe ya ũiguano wa bũrũri witũ, tũrute wĩra rĩu kwĩ mũthenya, amu mũthii tene akinyaga tene, norĩ angĩkorwo tũgũtuĩka agondereri-rĩ, githĩ tũtigagĩkora rũũĩ rwaiyũra? Ta ikiai maitho muone ũrĩa tĩrĩ wĩ mũruru wa bũrũri wa Gikũyũ, na mwĩcirie kĩrĩa twarerirwo nakĩo ithuothe; Norĩ githĩ tĩri tiguo mũthithũ wa Agĩkũyũ! Rĩu-rĩ kĩrĩa tũngĩiganania na tĩri nĩkĩĩ? Ngombe na mbũri ona indo iria ingĩ ciothe nĩithiraga no tĩri ndũgathira agu na agu. Okorwo nĩmũkũmenya atĩ tĩri ndũgathira-r, githĩ ti wega tũiguane ithuothe rĩrĩa tũgũtetera tĩri ũyũ witũ, tondũ nĩguo kĩguni kia Agĩkũyũ; tũngĩkĩaga kũiguana na ũndũ ũrĩa ũtũkoniĩ ithuothe-rĩ ũrĩa ũngĩ ũngĩtũiguithania-rĩ ũkĩrĩ ũrĩkũ?......
….. niwega twarahuke ithuothe tũtige kĩnyiria kĩa maũndũ, na tũthengie kĩnyararano gĩothe tũgerie kũnyitana hamwe ithuothe, tũiguane ta igata na mbakĩ, nĩguo tũrute wĩra wa bũrũri witũ twĩna hinya. Nĩ tondũ-rĩ, kamũingi koyaga ndĩrĩ naguo wĩra wa bũrũri ti wa mũndũ ũmwe nĩ witũ ithuothe….'

Haha mũthomi mũgĩ ngwenda ũnyite maũndũ merĩ makoniĩ mandĩko macio ndatabuta hau igũrũ, wa mbere nĩ ũhoro wa ũiguano na wa kerĩ ũhoro wa tĩri. Mũngĩririkana mĩario mĩingi ya mũtigairĩ yakoragwo yerekeire ũiguano na andũ kũruta wĩra mĩgundainĩ. Nĩkĩo thutha wa kwĩgwatĩra wĩyathi thirikari nĩ yahang’ire mũno kũhe andũ ithaka marĩme na magĩe na wako. Rĩu ndeto ĩyo nĩyo ĩcokete kũrehera andũ a Gĩkũyũ haro kumana na kũrĩ ndũrĩrĩ iria ingĩ makĩria cia mwena wa rũgũrũ. Methugunda ma mũtigairĩ na Agĩkũyũ a mahinda macio nĩtũgũthiĩ tũkĩmonaga ndereti-inĩ iria ikũrũmĩrĩra. Wĩmenyerere ndũkahĩtũkwo rũciũ rũkĩte.
Ngai njega.

2008-07-26T03:27:00.000-04:00

ACIARI TIGAI GŨTE RŨRU

Ta kĩnjĩrrei atĩrĩrĩ andũ aitũ na inyuĩ ataũri a mohoro mũtaũre
Tondũ kuma rũgũrũ kinyagia itherero no mbu-rĩ
Nũ ũgwĩtĩka ũngĩ, nũ ũgũteithũra ũngĩ?
Ta rora wone ciana irĩ kuoya icinga
Ciamundia macukuru ta kĩara kĩa mahuti
Kaĩ arĩ rũruka rwa nduĩra rũrũ mbũra matũ ici
Kaĩ iganjo rĩmĩyagwo, kaĩ kumagwo gũtacokagwo!
Njũgũma njega yumaga o ikũrĩro
Ĩno mwaikĩria mwarimũ aicũhie ĩtarĩ nyitĩro-rĩ
Mwacoka mwehuta mũinagĩre ihũgo ta mũka ũrĩ kĩronda-rĩ
Nĩ amĩrorie nakũ kaĩ koiga gatune atarĩ mwamũkanĩro.
Mũciari rũnga mwana arĩ o mũnyinyi, muonererie njĩra
Na ndakaoima yo ona akũra
Tiga gũcaĩra mwana waku ũkĩmũrũnga
Wahota gũgacaya wĩ mũcerere ũkiugaga korwo nĩndoĩ
Aciari tigai kũiga rũthanju thĩ
Ngingo ndĩrĩ yakĩra mũtwe atĩ nĩguo mwana agwathe
Watho wa mũciari nĩguo wa muico harĩ mwana
Mwarekereria rũtũrĩko na rũng’athio
Mũkiugaga atĩ nĩ maendereo mũgũcinanĩrio na manyũmba macio.
Rekei tũhĩte itanoima tũcokie rigĩ itanoimagara
Tũrĩe ndundu tũcokanĩrie tũmenye harĩa runĩire
Aciari ndamũthaitha, tigai gũte rũru
Oyai wĩra wanyu mũrũnge mũtĩ ũrĩ o mũigũ
Rĩu wĩ mũnyinyi-ri nĩ ũtiirwo na wohwo na ndigi
Ũmũthĩ maracina macukuru rũciu magacina gwaku
Ũkooria ũ na nĩwaregire kũnjigwa
Ndakwĩra atĩrĩ mũrata wakwa
Njigua ĩrĩ matũ na ndindĩkwo ĩrĩ magũrũ
Wĩthare gũtanatuka ũtanamũrĩkĩrwo na ithanjĩ rĩa gwaku
Ya matharara ĩgwatagia ya nyeki na mũcarĩ ũrutagwo ndũgũinĩ
Nĩ ũũĩ mwana wakũ, maceeraga naũ hihi?
Mũcera na mũkũndũ akũndũkaga take
Arĩria mwana waku, mũgĩ nĩ mũtaare.
Ĩra mũrũguo arũmie kĩrĩra ataũke atigane na ũmaramari
Ũmithio na nyongeri irigagia na arĩa marĩ tha.

2008-07-21T22:33:00.001-04:00

MWANO ŨRĨ GŨTHUKWO

Mũthiĩrwo ũgo no ũrĩa arĩĩrwo

Mwano ũrĩ gũthukwo na mbũgũ ciarwo

Cioiga atĩrĩ:

Gĩthima nĩ kiunjuge, maaĩ matithera

Ona maarika munju ũrĩ o gĩtina-inĩ

Ta mairĩtĩ ndua-inĩ ya mũhihi

Eheriai rũkiriri gĩko gĩtherere.

Twatukanirie rũru na itiarĩ gĩrima

Tũkamenya ciitũ nakĩ ciaciarana?

Tuoigire nĩicoke njora mbaara ti ũcũrũ

Andũ macoke kwao bũrũri ũiguane

Na nĩ kĩĩ andũ marakoma o hemainĩ?

Haha harĩ ũndũ ũrethegea ta mwaki wa kĩrĩti

Watuthũka kĩrĩti nĩ gĩkũhĩa.

Nĩtwarie ũhoro gĩtaũ kĩ ngoro gĩtihootanaga

Mbii mbatũni yoigĩte atĩrĩ:

Tĩri nĩ witũ, ithaka nĩ ciitũ, indo ciothe nĩ ciitũ

Tuoigũkirwo rĩ nĩgetha andũ aitũ makomage hema

Meroragĩrwo nĩ atarii tarĩ nyamũ cia gĩthaka

Thayũ ũtarĩ ũragaacĩra-rĩ twakĩiga mũthĩgi thĩ nĩkĩ?

Kaĩ twahũna ũmũthĩ rũciũ tũtakahũta

Andũ nĩmacoke mĩgũnda, andũ nĩmacokerio ithaka na mĩciĩ yao

Andũ nĩ moime hema-inĩ, andũ nĩmagitĩrwo

Nĩtũtige kũhinga maitho, tondũ onatwahinga

Matarĩ mahĩhe na magathikwo, matitiga kũnunga

Na ithuĩ nĩtugĩĩrĩrie o nginya atongoria marorie maitho na kũu

Tondũ rũciũ rũngĩ mwano wathukwo ma mbũgũ ciarwo

Wahota gũkorwo nĩwe ũgakorwo ũnjugĩte maaĩ

Ũkagera harĩa kaihũ kagerire kambũra rũũwa

Mũtongoria ũyũ, njigua ĩrĩ matũ na ndindĩkwo ĩrĩ magũrũ

Tiga kuona kura ona mũndũ ta mũndũ

Ndinakuorota nĩ kaara keheta.

2008-04-26T11:39:00.002-04:00

Thayu, Thayu, na Thayu

Rĩu ta kĩnjĩrei atĩrĩrĩ, tũroranagia kĩĩ

Arĩa moiré hiũ na mathanwa macuce arĩa angĩ ta mĩtĩ

Arĩa moiré icinga mamũndie mĩciĩ yene taarĩ hĩĩra

Arĩa mahĩrĩire manyũmba thĩiniĩ na makanithainĩ-rĩ

Arĩa makuire nangĩ matoĩyo mathire nakũrĩ-rĩ

Makuire kĩ! Morĩire kĩ! Matereirwo kĩ!

Bũrũri ti wa rũrĩrĩ rũmwe, kĩhooto ti kĩa mwena ũmwe

Tondũ marĩ kũgayana igwĩmarĩ, githĩ tiniĩ ndoimbuthũrĩre

Githĩ njũgũma yakwa ndĩamiunire kũgũrũ

Onaniĩ githĩ tondaugĩrĩirie, na nĩkĩ ona ithagiro ndinaheo

Mũrĩmi tiwe mũrĩi, no wega nĩndagĩkonota

No rĩrĩ ndikĩneo kĩmamo gĩakwa, ndigĩcokerio gĩtara ndere tũcui tũngĩ

Gĩtara kĩa ndutura nĩkĩhang’ũranie nĩ ngoru

Kĩmamo kĩa mbũkũ gĩkometwo nĩ njũi

Kiugũ gĩa tũgondu kĩratũhwo nĩ twana twa ngatia

Haha harĩ ũgwati, haha nĩhoimbĩke kĩihũ

Nĩciingatwo ene imamo macoke, kũrĩa kũirigũre kũirigwo

Atongoria eheriai wara na njemo cia mũcukani

Tigai gũkundia kĩrĩndĩ thiki na mũthothi wa ũũkĩ

Thĩna tĩ ndama mũcũgie aingatwo naguo

Tigai maheni, bũrũri wa Kenya nĩ wa mũkenya

Waremwo nĩ kũhunjia thayũ gwaku tũgũtũme Kamĩtĩ

Ona kuo nĩtũkwenda thayũ.

Kenya nĩ ya mũkenya nĩtũtigithio

Kaĩ tũgũtwarwo kũ. Kũu matemenganire andũ aitũ nĩ macoke

Rũrĩ kuma njora rũticokaga ũtheri.

Thirikari ĩgitĩre andũ othe, atongoria nĩmanyite ndeto ĩyo mbaru

Andũ nĩmoime hema-inĩ, nĩmacoke mĩciĩ-inĩ

Ongererai ciĩko, eheriai mĩario mĩingĩ gũtirĩ ũthoni tũroraga.

Ngai njega.

2008-03-17T22:54:00.000-04:00

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ,

Tũtiĩrĩgĩte kwaranĩria, no ndigũtete na ũru. Ndĩrambĩte gũikĩria ngione kana nĩkũrĩ wa Iregi ũtũire. Endi thayũ nĩ aingĩ gũkĩra endi mbaara. Mbaara ti ũcũrũ. Ithuĩ tũrĩ andũ a horoho mbaara gĩtahi, tũtirĩ andũ a bururuciei.. Nĩtũkwaranĩria ica ikuhĩ amu mũtĩ ũtegũtemwo ndũgeragio ithanwa.

Ngai njega

2008-01-30T00:26:00.000-05:00

BŨRŨRI ŨIGUANE

Andũ aitũ ndĩmũrige nĩ ndeto ĩno

Ta ndaũrĩra tondũ hihi wee wahota gũkorwo na ũmenyo kũngĩra

Na mwaki ũhoyagwo kũrĩa wakanĩire

Atĩrĩrĩ-i andũ aitũ, rĩrĩa andũ aitũ marang’eyagwo ta mbũri-rĩ

Rĩrĩa tũrathaithanaga tũkiugaga thayũ thayũ-rĩ

Rĩrĩa tũrakayaga ciana na atũmia macinĩirwo makanithainĩ-rĩ

Kaĩ hĩndĩ iyo gũtararĩ na wa kũhoreria!

Rĩrĩa tuoiga ciaigana nĩ ciaigana tũtikũhe hiti kerĩ-rĩ

Nĩguo thĩ yothe yaracũria maitho yaugĩrĩria?

Ithuĩ tũtirĩ andũ a mbaara, tũrĩ andũ a horoho mbaara gĩtahi

No tũtingĩtĩkĩra gũikio kaara ritho, tũgĩtuagĩrwo mata ta tũtarĩ kĩene

Gũtirĩ mũndũ ũnyarirĩtwo bũrũri-inĩ witũ ta mũgĩkũyũ

Tũkĩnyarirwo nĩ mũthũngũ tũgĩita thĩ

Jomo akiuna riitho tũgĩikĩria bũrũri ũgĩtherema

Tũkĩhũgũiyio nĩ mũrumbwa tũkĩrega tũgĩita thĩ

Rĩu tũrĩ kũmbanĩrwo nĩ aya a rũgũrũ na gĩthũ

Ta kĩnjĩrei atĩrĩ, tũrakua kĩ?

Kwĩgita ti guoya. No tũtikwenda haaro

Ũũru ndwendwo nĩgũka ũkaga. Tigai kũũcaria

Mwahota gwithiririma mũtino

Ngai ndangĩtuohera tũngĩita thakame ĩtarĩ na ũũru

No rumbwa, gĩthũ na nyang’ori ici ciĩrwo na kayũ

Nĩtwarega kũragĩrwo andũ aitũ tũhũ.

Rekei tũcoke mĩciĩ, tũrĩme kahwa na macani

Tũkame ngombe na tũhande mboga

Mahũũta no marĩũka gũthogora matũkore

Acio maraingatwo kwao-rĩ

Nĩtũkũmahe ũraro o wa kahinda kanini

Tũcoke tũmoimagarie tũmacokie kwao

Tũngĩgakora gwakĩtwo-rĩ

Tũkameka ota ũrĩa mũrũthi mũhũtu wĩkaga thwariga

Tĩri nĩ witũ, ithaka nĩ ciitũ na tũtikarekia.

Tũthaithe Mwene Nyaga atũhe thayũ

Bũrũri ũhorere, bũrũri ũiguane

Thaai, Thathaiya Ngai, Thaai.

2008-01-17T00:26:00.000-05:00

BŨRŨRI ŨRĨ KŨINAINA

Nĩkĩĩ bũrũri wainaina ũguo?
Nditikũ na magumĩ mĩena yothe.
Tondũ hiũ irĩ kuma njora-rĩ
Nĩta kuma rĩ andũ matuĩkire macehwo ta macoya
Kana matũgũtwo ta rũthirũ?

Andũ matũire marĩaga hamwe na makanyua hamwe
Kĩroko kĩmwe matuĩka thũ mokanĩrĩra
Andũ matuĩka nyamũ manine ciana na atumia
Mwana nĩoĩ rũgũrũ kana itherero?
Nawaita thakame o agĩgũkayagĩra!

Kĩigue ngũhe ndeto, tega matũ uĩgue
Mbarĩ ya iregi no matuire
Arĩa mathire ũturi no macoke, ĩĩ nĩmacokete,
Mwana wa Mũmbi ndangĩũrĩra ta wa thwariga
Ahurĩtio nĩ hiti kĩrĩti, aca ũyũ arĩ ruo.

Kwenda bũrũri na thayũ waguo ti guoya
Kũrũmia watho na matua ma cira wa kĩhoto ti guoya
Kwaranĩria na arĩa metuĩte thu cia bũrũri ti guoya
No rĩrĩ, mũrega akĩĩrwo ndaregaga akĩhetwo
Na kĩhooto kĩongagĩrĩrwo njũgũma
Amu mũingatwo na kĩhooto ndacokaga

Rĩu tondũ ndagũtambũrũkĩria njara ngũgeithie
Nawe wanengera njara ũkũnjĩte ngundi-rĩ!
Nĩniĩ ngũkũnja ngundi kana nĩwe ũgũkumbacũra tũgeithanie?
Kaĩ ĩkũrũndwo ĩregaga rũoro
Kana no thari ũraikia ta bunda ngũthe nĩ mbathi.

Rĩu ona tũtegũkĩrora arĩa manathiĩ itĩri-rĩ
Kaĩ wa kĩrimũ ũtetirimagia na mũgĩ
Ĩno thirikari ti ya gũikio ndahi nĩ o ũrĩa woka
Ĩno nĩ ngitire nĩ njama ya endi bũrũri
Biringi ĩngĩhuhwo twathikũria njirũngi na gotora
Kũrĩa twathikire njora na matimũ irĩ oho..

Nĩ thayũ twendete, ti guoya tũrĩ.
Bũrũri nĩ witũ, kuma Ndemi na Mathathi
Tũtikoima kuo, na kũrĩa guothe mũgĩkũyũ
Aakĩnyithirie makinya, kũrĩa guothe thigira wake ũthikĩtwo
Tĩri ũcio nĩ wake. Na yuraga ĩkĩyaga ndakoima kuo.
Mũthungũ atũite thakame, mũrũgũrũ atũite thakame
Nĩtwarega! Na ũmenye nĩguo-rĩ, twakĩrega!

2007-11-04T00:19:00.000-04:00

Josto Kĩnoru wa Njacĩ.

Mũrata wakwa Mũthomi Mũgĩ, na haarĩa kabere nĩtwatiganĩrĩire Kamaanja agĩthiĩte kũracia ona akaguraria mbũri ciake. Nĩ akĩheirwo ũhiki na mũthenya wa ũhiki mũthuri ũmwe, akĩheyo kamweke ageithie andũ.

Josto Kĩnoru wa Njacĩ aarĩ gĩtang’a gĩa itũũra. Akĩrĩ mũndũ wa mwĩgatho na kwĩhuhĩra mĩrũri. Mũtingĩaririe nake na ndeting’urie na mĩario ona rĩngĩ kwĩyonania taarĩ we wiki wahotete kũgĩa na indo nyingĩ itũũra-inĩ. Nĩ eyambaga ota maburi na akenda andũ mamenye atĩ we ti ngĩa. Aakĩrĩ wakinĩwe wa ithe wa Mugeci na nĩakĩheirwo kamweke ageithie andũ matanaharagania.

Akĩrika kwaria akiuga, ‘Ee niĩ nĩniĩ njĩtagwo Josto Kĩnoru wa Njacĩ, na ndĩ mũndũ wa bata. Rũgongo rũrũ ti andũ aingĩ matanjũĩ na bũrũri-inĩ ti andũ aingĩ matateithĩkaga nĩ kĩyo gĩakwa. Mũndũ ũnyuaga kahũwa kahota gũkorwo koimĩte gĩthĩinĩ gĩakwa. Ũrĩa ũnyuaga macani nĩ ũhũthũ makorwo matuĩtwo gwakwa. Iria narĩo nĩmũkĩũĩ nĩniĩ ndũragia thothaitĩ. Ingĩtiga kũrĩithia ngũkũ ciana cia ũhĩndĩ Nyairobi na Thĩka itingĩona matumbĩ. Ningĩ atarii no matĩĩre nĩ ũndũ wa kwaga ngũkũ cia kũrĩa. Nĩ ũndũ ũcio ndĩkĩrĩ mũndũ wa bata mũno ona ĩtegũgĩtinda ngĩyaria.

‘Rĩu nĩndagĩkena nĩ kũheo kahinda gaka ndĩmũgeithie na ndĩkĩmwĩre tũmaũndũ tũnini tũkoniĩ itũũra rĩrĩ riitũ. Nĩmũkĩũĩ atĩ nĩngoragwo ngĩciria mũno ũhoro wa itũra rĩrĩ riitũ. Rĩu ũndũ ũrĩa ndĩronire ingĩteithia andũ naguo nĩ kuongerera mbathi nĩgetha andũ magakĩhota gũthiĩ wĩra na makainũka. Nĩndĩrakĩgũrire mbathi ĩgĩrĩ cia mũthemba wa icucu, na tondũ nĩiteng’raga mũno, tũrakĩongereire thogora o hanini. Rĩu ningĩ nĩmũkũmenya atĩ kwĩ hĩndĩ itararĩ gũkũ bũrũri-inĩ. Nitũrathiĩte na nyina wa Njacĩ kũũrĩa bũrũri wa Rũraya, nĩgetha akarorwo magego. Nĩ ararĩ na igego rĩramũtuuraga na rĩrarutwo na aragĩkĩrwo rĩngĩ. Na niĩ nĩndĩrakĩroragwo kĩara gĩkĩ kĩnene gĩa kũgũrũ, tondũ ndĩrakinyaga ngaigua thithi. Na kĩrakĩoneka atĩ nĩ rũara rũrakũrĩte na mwena na rũrakĩrengwo. Gũkĩrengwo rũara nĩ mũthũngũ, wĩ kwa mũthũngũ ndũkĩrĩ ũndũ mũhũthũ.

‘Rĩu ndĩkĩrĩ kũu nĩndĩragĩcemanirie na andũ aingĩ a itũũra rĩrĩ arĩa me kũu na marakĩhe ngeithi. Ciamũkĩrei nĩcianyu. Aingĩ nĩmakĩrutaga mawĩra ota marĩa mũrutaga gũkũ na makĩrĩ na kĩyo mũno. Nĩndĩronire angĩ, ona mataahotaga gwĩthamba wega me gũkũ, nĩma’kĩmenyanire na thabuni na magakĩrura wega mehaka tũmaguta twa kũu. Nĩndĩrakĩgũrire tũmaguta tũu na twĩ harĩa nduka-inĩ mũndũ no akĩgũre na erinde hunyũ ahanane na comba. Nĩndĩrahotire kũgũra cukari tani cigana ũna na wĩhakuhĩ gũkinya na meri. Nĩnjarĩtie na thirikari na ngetĩkĩrio ndehe ũmwe na gũkũ tondũ nĩmũĩ cukari wa mũrĩmo tiguo wa gũkũ. Ũcio nĩ mũtheru mũno na wĩ mũrĩo tiguo ũyũ wa na gũkũ karia-inĩ ka ihĩĩ. Nĩkĩo ndĩraugire no nginya itũũra rĩakwa rĩnyue ũcio mũtheru wa mũrĩmo. Nĩ ũkĩrĩ na goro hanini no nĩnjũĩ nĩmũkũũkenera wakinya. Nĩ mũnyaka mũnene itũũra riitũ gũkorwo na cũkari ta ũcio.

Ũndũ ũrĩa ũngĩ ndĩronire nĩ ũhoro wa kũrĩa irio njega. Nonginyagia andũ matige gũcoka kũrĩaga o ngima na matharũ nĩgetha mwĩrĩ ũgĩe na hinya. Mũndũ ndangĩhota gũtua kahuwa wega atambĩte kũrĩa. Nĩkĩo nĩtũragĩire na mũbango wa arĩa othe matuaga kahuwa na macani gwakwa makandĩkaga indo nduka-inĩ ya Nyina wa Njacĩ na magatinagio hingo ya kũrĩhwo o njumamothi. Mũndũ angĩkorwo ndarĩ na hinya wa kũgũra ngũkũ e wiki no magakĩgũranĩra na mũndũ ũngĩ na magagĩtinana o mũndũ wa nuthu wa nuthu.

Nĩtũkĩĩrutĩire gũteithia andũ o ũrĩa twahota nĩgetha nao meteithie. Rĩngĩ mwahota kuona indo ta ciĩ na goro ha nyina wa Njacĩ no nĩ tondũ nyingĩ ciumĩte mũrĩmo. Rĩu mũgĩtĩkĩre tũkũrie itũũra riitũ na rĩrĩa kwagĩa ũndũ ta ũyũ tugakĩnyitanĩra. Itanagĩikara thĩ nĩngwenda kũnengereria mwanake ũyũ mũhikania na mũhiki wake kamũthĩgi ga gwĩtirimia nako makĩrĩ rũgendoinĩ rwa gwaka mũciĩ wao. Nĩharĩ na ng’ombe ĩrĩa ĩtanatinda ĩkĩrehwo haha tondũ ĩkĩrĩ rũru na mũkĩiyĩre narua ĩtanaringĩrĩra mũno tondũ ĩngĩciarĩra gwakwa njaũ nĩ yakwa. Kuoguo mũhĩke magũrũ mũiyĩre. Ĩno nayo nĩ mbahaca na ĩna mũgĩko wa gwaka kiugũ. Nake nyina wa Njacĩ nĩ akĩmũkaribithia na metha ĩno na itĩ ciayo nĩgetha mũtigakĩigagĩrĩre thani maru-inĩ mũkĩrĩa. Rĩu ti rĩrĩa twaihũragĩrwo cihũri itarĩ njikarĩro itangĩerũgamirie metha igũrũ. Rĩu no mũhaka mũndũ agakĩrĩaga na thitarehe ta mũndũ wa bata ta niĩ. Kiamũkĩrei ici thima ndikũmenya mũgũciga kũ no ũcio nĩ ũhoro tũngĩgĩthondeka thuthainĩ. Nĩndacokia athanda kũrĩ ithe wa Mũgeci na mũtabania nĩkũnjĩtĩkĩria ngeithie andũ. Nĩ ngatho. Athanda.’

Thoma Thimo 25:14

2007-10-19T23:46:00.000-04:00

ŨKAI TŨCIIRE

Nyũmba nyinyi ĩciiraga ũtukũ yahootwo ĩgathama na ũtukũ. Nyũmba iitũ ti nyinyi ũguo no ningĩ no ĩnyihio nĩ maũndũ na nditi iria irĩ bũrũriinĩ ihindainĩ rĩrĩ. Tondũ rĩu mbugĩrĩrio ciaiyũra bũrũriinĩ-rĩ, nĩ tũrore nakũ? Nĩ twĩrĩga kwaranĩria ngĩkwĩra atĩ bũrũri ti mũgate. Rĩu tondũ rwĩmbo rwekĩrwo kanua atĩ bũrũri watũrwo ta mwanga-rĩ, nĩmũũĩ atĩ mwanga ũngĩaga kũrutwo mũri no ũkũharithie? Mwakĩamũkĩria atĩ twatũrane kaĩ tene tũtaratũire na gũtirĩ ũrahutaga.

Andũ aitũ ndamũthaitha tigai kwamũkĩria o rũrĩa rwakũywo. Thikĩrĩria kana hihi wahota gũkinya ikinya rĩũ. Mwomboko nĩ merĩ na kuna ihenya rĩa athuri nĩ kwengeya. Amba une kana wengeye tondũ ihenya inene riunaga gĩkwa ihatha.

O ĩrĩa ya ruruma andũ aitũ no kũingĩra na rĩngĩ ndĩrorete na kwanyu? Kaĩ mũgũnda mũkũrũ ũtarĩ ũmatho! Kaĩ wakĩendia o rĩrĩa ĩgaithĩtie na nyeki ĩkarura? Mũndũ ũtarĩ mbũri kaĩ ahithagio! Ningĩrĩ kaĩ mbogo nyingĩ irĩ thathi. Ta rũgamiai kĩhoto muone harĩa ndeto ĩrĩ. Wahota atĩa gũcimba mũgũnda, ũhũre hianyũ, ũite thumu, ũhande mbembe, ũcoke ũrekererie ng’ombe irĩe mbembe icio o ũndũ iramira. Hĩ! Ũcio ti ũũgĩ na ti ũgima.

Niĩ ndakiuga atĩrĩ, nĩtũrũgame na ma iitũ. Nĩ tũcũgie gaka gaitũ, o mũndũ aine na gatiirũ gake, tũtikũhe hiti kerĩ. Nĩtũnyitanei andũ aitũ, koiga gatune nĩ mwamũkanĩro. Wa kanini na kanene, kaihũ na gaicũkũrũ tũrũgamĩrĩre ma iitũ. Oya mũtĩ waku, ũcio nĩguo mũthĩgi wa thayũ na ũmenyo ũthiĩ mũthenya wa kinya uge kaba ngoma ĩrĩa njũũĩ kũrĩ mũraika itarĩ ndona. Mũndũ ũyũ ti mũreme nĩ wĩra, ningĩrĩ ũtakanyuĩrĩire ndoĩ ke riita. Tigai gũita mũkĩonoria rekeĩ rĩikare o gĩtete-inĩ kĩu. Rĩa mata tũnyue gĩtete nĩ gĩteere na mĩtamaiyũ.

Tũhoe thayũ na ũiguano no makĩria tũtikanoigage korwo nĩ ndoĩ, rĩu ũramenya thiĩ ũikie kura yaku. Wa mwene nĩ ũmwe gĩkĩ kĩngĩ nĩ kĩrĩndĩ.

Thaĩ thathaiya Ngai thaĩ.

2007-09-14T21:11:00.000-04:00

KĨHOOTO wa MWARIAMA

Mũndũ ũmwe nĩ agũire irima rĩarĩ iriku kũndũ gwakoretwo andũ mathama na magatiga marima ma cioro na maĩ matarĩ mathike. Na rĩrĩa akayaga e kũu irima thĩiniĩ, hagĩũĩkĩra anake a itũũra rĩu mena airĩtu magĩthiĩ rwĩmbo. Rĩrĩa maiguire mũkayo makiuga nĩ ngoma cia arĩa manathikwo kũu iretana, magĩtema rĩa kamũtĩ morĩte, magĩikũrũkĩrĩra na makĩambatĩrĩra makĩbuĩria. Hagĩũkĩra mũndũ wetagwo Kĩhooto wa Mwariama, wathiaga thoko Marobo, ena mũithikiri akuĩte matharũ na karati ga kwendia. Akĩigua mũndũ ũgwĩtana na iyũ. Agĩtiirania mũithikiri wake mũtĩ-inĩ warĩ hau hakuhĩ na agĩthiĩ gwĩtĩka mũndũ ũcio wakayaga. Na rĩrĩa acũthĩrĩirie irima thĩiniĩ akĩona mũndũ ũcio wagwĩte akĩmũũria, ‘Wĩ mũgũthe?’
‘Aca no kũharario ndaharario na ndaigua kũgũrũ gũkũ kwa ũrĩo ta gwekindĩra.’
‘Hĩ ũkĩrĩ na mũnyaka,’ Kĩhooto akĩmwĩra, ‘gũkũ gũtiendaga mũndũ gũthiĩ arorete igũrũ ta hũngũ, no nginyagia ũkarora wega harĩa ũrakinya. Nguona wee ta wĩ mũndũ mwĩthĩ kũngĩra, ndwagĩrĩirwo nĩ gũthiĩ ũkĩgũaga marima ta thwara, wee ndũrĩ njege kana ngari ũikare irima.’
Mũndũ ũcio warĩ irima akĩrika kũmũcokeria akiuga, ‘Kaĩ ũũĩ nĩ kwenda ngwendaga..’ Kĩhooto akĩmũtua mĩario akĩmwĩra,‘ Atĩ kaĩ ũũĩ nai nai! Ũkũgũaga nĩ kũnyiha kana nĩ maitho ũkũrĩte, ũcoke ũtinde ũgĩkaya ũtere andũ a bata mathaa mao atĩ makũrute. Kaĩ ũtararĩ mũcemanio-inĩ wa cibũ ũigue ũrĩa aroigire atĩ andũ memenyerere kũgera maganjo-inĩ nĩ ũndũ wa marima. Na arongerera atĩ no nginyagia andũ mathike marima macio. Rĩu wee ũrenda gũthikwo wĩ muoyo?’
Mũndũ ũcio warĩ irima akĩaga wa gũcokia tondũ nĩonaga atĩ mũndũ ũcio ndamũteithagia na mĩario yake.
‘Rĩu niĩ nĩngũgũteithia na mataaro,’ Kĩhooto akĩrika kũmwĩra, ‘rĩrĩa ũkũgera marimainĩ ta maya. Wona handũ hena nyeki nduru, hau hetheme tondũ nĩho he irima. Ningĩ mũndũ nĩathiaga na mũtĩ agathecatheca mbere yake, na mũtĩ ũcio wahota kũmuonia harĩa he irima. Na mũndũ ndageraga kũndũ ta gũkũ ũtukũ kwĩna nduma. No ũgũkĩgeraga nyeki-inĩ ũtigĩte barabara nĩkĩ?’
‘Nĩ gacaũ ngũhĩtaga, gatũhĩra gũkũ marima-inĩ ndakĩgũa o ndĩgateng’eretie.’
‘Ndũgũkĩona gacaũ nĩ ta ke na hakiri gũgũkĩra, nonga mũkĩrĩ nako kũu irima thĩiniĩ?’
‘Aca.’
‘Rĩu wee na gacaũ nũũ wagĩrĩirwo nĩ gũkorwo e irima thĩiniĩ?’
‘Hatirĩ.’
‘Ĩĩni! No rĩu wee nĩwe wĩ irima. Nĩngwenda woima ũũke ũngore na nĩngũkuongerera mataaro mangĩ nĩgetha ũmenye gũthiaga ũteekũgwa marima-inĩ. Ona ta reke ndore kana ndĩna maratathi marĩa mararutĩtwo nĩ cibũ, igũrũ rĩa marima ta maya, wahota gũthomanga wa mũira uumĩte kũu na ũteithĩke.’
Kĩhooto agĩcoka na mũithikiri-inĩ wake, akĩhingũra mondo yacurĩtio mũringoti-inĩ na akĩrika kũrora maratathi marĩ ho. O hĩndĩ ĩyo hagĩũka atumia eerĩ mena ciondo na mĩkwa magĩthiĩ mũgũnda na mainĩke na ngũ. Magĩkora Kĩhooto na makĩmũgeithia.
‘Wa Kĩhooto wĩmwega?’
‘Ndĩmwega ngarĩkia na ingĩagĩra kũrĩ ũguo ndatwarwo thoko.Inyuĩ mũrĩ ega?’
‘Tũrĩ ega ngoro ona mĩĩrĩ. Nĩkĩĩ warũgama njĩra-inĩ kaĩ wathũkĩrwo nĩ mũithikiri.’
‘Ndĩrarora iratathi rĩrĩa rĩrarutĩtwo nĩ cibũ igũrũ rĩa marima maya me gũkũ maganjo-inĩ ndeithie mwanake wĩ haha narĩo.’
Atumia acio magĩikia maitho mwena na mwena na matione mũndũ ũngĩ makĩũria, ‘Eha?’ ‘Agũĩte harĩa irima-inĩ, itoĩ kana egũthiaga ahingĩte maitho na nĩ mũthenya, riũa rĩarĩte barigici.’
‘Hĩ! Nagithĩ ti wambe ũmũrute ũcoke ũmũhe maratathi athome. Agĩthoma e irima ateithĩka nakĩ? Uuui! wa Kĩhooto, ndũtuonie na kũrĩa arĩ!’
Kihooto agĩkĩmonia harĩa irima rĩarĩ. Atumia acio magĩkundĩkania mĩkwa yao magĩikiria mũndũ ũcio warĩ irima mũthia ũmwe, ũrĩa ũngĩ makĩenda kuoherera mũtĩini no ũgĩkuhĩha. Makĩra Kihooto ohore mũkanda ũrĩa wohete karati mũithikiri-inĩ makundĩkanĩrĩrie na mĩkwa iyo. Kĩhooto akĩhana ta ekũrehe thieya mũtũmia ũmwe akĩmũikia kamũhwa akĩmwĩra. ‘Ĩĩ kaĩ wĩ mũndũrũme wa ndũũ ũrona atũmia magĩtangĩka haha nawe no kũng’ethia ũng’ethetie ta iria ciarĩ gwa Thiaka. Kaĩ wathiĩte ma ithinga kana ndũrĩ wathiĩ?’
Kĩhooto akĩribariba akĩohora karati, magĩkundĩkanĩrĩria mũkanda na mĩkwa, makĩoherera mũtĩ-inĩ. Makĩra mũndũ ũcio warĩ irima aharũkie mũkwa njegeke cierĩ na akundĩke. Makĩmwĩra ekinyĩre na kũgũrũ kũrĩa gũtatubĩte nao makĩmũgucie.
Kĩhooto akĩmera, ‘Mwagĩrĩirwo nĩ ũmwe agucie nake ũrĩa ũngĩ agagithiũrũrũkagia mũtĩ-inĩ mũkwa wathira ngoro.’
‘Nawe wĩkage atĩa? Nĩ ũtuĩkire nyabara.’
‘Ee, ke njuge twĩ hamwe.’ Agĩcokia aconokete na akĩnyita mũkwa magucie.
Nĩmakĩgucirie kinya mũndũ ũcio warĩ irima akiuma. Rĩrĩa aumire agĩkoma na nda hau mwena-inĩ wa irima ahũmũke. Atiira maitho na akĩrũgama Kihooto akĩmaka matũngania maitho. ‘Wanjũkĩ, nĩwe?’
‘Ĩĩ, nĩniĩ baba.’
Wanjũkĩ aarĩ mũriũ wa Kĩhooto. Athiagĩte mbere nĩgetha akanyite kĩwanja thoko-inĩ. Akĩona mũtũmia mũkũrũ agĩthĩnio nĩ gacaũ akĩmũteithĩrĩria gũkahĩta. Maatigana agĩtuĩkanĩria hau maganjo-inĩ ahonokie mathaa macio morire akĩhĩta gacaũ, agĩkĩgwa irima.

Hũra mbica ĩyo na ũthambie.

2007-08-16T23:43:00.000-04:00

BETŨRŨ MŨTHANDE.

Maũndũ nĩmonagwo maingĩ na manene. Mũthuri wĩtagwo Betũrũ Mũthanda wa itũũra rĩa Marobo nĩarutaga ũira akoiga atĩ we, ahonokire nĩ ũndũ wa mĩkora. Mĩkora nĩyokire gwake ũtukũ. Na tondũ arutaga wĩra wa kũgũra na kwendia mboco cia mĩciri, nĩagĩkoragwo na tũthendi twa gũthiĩ akĩrĩhaga arĩmi anyinyi arĩa mamwendagĩria mĩciri, we arĩ mũndũ wa ma na kĩhooto. Mĩkora, arĩ o mbarĩ ya Macharia wa Karĩa Nĩme, nĩyakĩmwĩhĩtĩire tondũ meciragia gwake mbia ciathakaga na mbĩa. Na tondũ mũthiganwo nĩ ũrĩ nja ndamũhĩtagia-rĩ, mũndũ ti Mũthanda nĩagĩthiganirwo nĩ amwe arĩa metainwo na agĩkunyanĩrwo atĩ ahota gũkorwo ena kĩmwe kĩmwe na no maiyĩre mũthĩ muna.

Betũrũ na Gaceri wake makĩrĩa ngoi ota ũrĩa mamenyerete. Gatoro ka mũndũ ũhũniĩ na ũtarĩ na maĩ nda nĩkamata. Gwakĩrĩ mweri wa themithũ na kamũrengeti karĩ kerũ, ningĩ Gaceri ndagĩikangĩtie matukũ akĩrĩ ona ũrugarĩ. Nĩ ũndũ wa irathimo-rĩ, Betũrũ nĩakoretwo aka kanyũmba ka mahiga na akagita na maturubarĩ matune. Ndirica ciarĩ na cuma mata na mũrango wa mbere warĩ wa Cuma na wa kerĩ wa mũtĩ wa mũthaitĩ. Rũthingo rwarĩ rwa mahiga ma nyaige. Nja yake yarangagĩrwo nĩ ngui igĩrĩ, ĩmwe yetagwo nyuki na ĩrĩa ĩngĩ kĩgi nĩ ũrĩa ciarĩ njũru. No tondũ ng’enda thĩ ndĩagaga mũtegi, na mbĩa ĩtegagwo na kĩrĩa yendete, mĩkora nĩyacirĩire ngui icio mũno na ũmwe wao agĩũka na rĩciria rĩa kweheria ngũi icio mũciĩ. Ũtũkũ ũrĩa mathiaga kwa Betũrũ, mũkora ũmwe ũkĩrehe ngui yake ya mũtũmia ĩna mũrukĩ na ĩkĩohwo hau kĩhingo-inĩ kĩa mũciĩ wa Betũrũ na nja. Rĩrĩa nyuki na kĩgi cianyitire thaha wa ngui ĩyo, ciageragia kũrũga kĩhingo ikaremwo, ikageria kwenja thĩ ikaremwo. Mĩkora ĩkĩhingũra kĩhingo kahoora, ngui icio ikiuma iteng’erete ota rithathi yumite kĩano-inĩ irorete na kwĩ ngui ĩyo ya mũtumia. Mĩkora ĩkĩingĩra nja ya Betũrũ na ĩkĩhingĩrĩria magui nakũu nja ya kĩhingo.

Magĩthiire makĩoya ngathĩ yarĩ na hau ikũmbĩ-inĩ, makĩmĩtirania na mambarita ma nyũmba. Makĩambata nayo magĩĩtheca o maturubarĩ-inĩ igũrũ. Makĩarũka kweheria maturubarĩ rĩmwe kwa rĩmwe nyumba-inĩ ya toro ya Betũrũ na Gaceri wake. Na tondũ ngwĩrire mũthiganwo nĩ ũrĩ nja ndamũhĩtagia-rĩ, marutire maturubarĩ o mũtwe-inĩ wa ũrĩrĩ wa Betũrũ. Ndakoretwe ekĩra nyũmba yake ciring’i, kwarĩ mweri warĩte, na njata nĩcionekaga. Nayo mĩkora yakuĩte matoci marĩa magwatio monaga kinya kwa Nyerere.
Mĩkora ĩĩrĩ nĩyaharũrũkire kinya thĩ o ũrĩrĩ-inĩ wa Betũrũ nao arĩa angĩ erĩ magĩtigwo maturubarĩ-inĩ nao atatũ marĩ thĩ metereire kũhingũrwo makĩgethe kũrĩa matahandĩte.

Ũmwe wa acio marĩ gĩtanda-inĩ kĩu agĩĩtana na mũgambo mũhoreri akiuga, ‘Betũrũ Mũthanda’. Betũrũ akĩgurumũka, akĩigua ta etwo, akĩrora igũrũ akĩona mweri na akĩona njata nĩ ũndũ maturubarĩ makĩrĩ meherie. Akĩbucia akĩrora rĩngĩ nayo mĩkora ĩgĩkorwo yagwatia matoci mothe mana ĩkĩmũmũrĩka, nake ũrĩa warĩ maturubarĩ-inĩ agĩtana rĩngĩ, ‘Betũrũ Mũthande!’ Betũrũ kuona ũguo, akĩmenya gũtirĩ ũndũ ũngĩ nĩ Mwathani ũretana akiuga, ‘Niĩ ũyũ Mwathani’.Mũkora ũrĩa warĩ hau mũtwe-inĩ ũkĩringa kametha karĩ hau na nda ya banga ũkĩmwĩra na gĩthweri eke ũndũ wa haraka arute mbeca ciothe.
‘Nĩtũũĩ wĩna ngiri igana na kenda, rehe ciothe kana tũkwambatie kwa Mwathani ũcio ũretĩka ũtarĩ mwĩte.’
Agĩthiĩ kuga nai nai akĩringwo nda ya banga akĩrwo, ‘Rĩu rĩngĩ nĩ gũtema ngũtema.’
Gaceri akĩhana ta ekuuga mbu, akĩigĩrĩrwo banga kanua akĩĩrwo, ‘Gamba rĩngĩ ndĩgaatũre kinya gũtũ.’ Agĩkira ki.
Betũrũ akĩmera ciĩ hau kabati na karatathi ka nyaironi. Mũrango wa kabati ũkĩringwo na rũhatĩ, makĩhuria mbia icio na magĩtia ingĩ. Akiuga ndarĩ na ingĩ.
Mĩkora nĩyakĩingĩrire nyũmba na ĩkĩnyarira Betũrũ na kũmũtunya mbia na indo iria mendaga gũkua magĩcoka makĩura. Betũrũ ahũra riboti borithi moigire matirĩ na ngari, makĩrwo meteithie na marokie riboti ũrĩa mona.

Mũthenya ũyũ ũngĩ andũ mamenya ũhoro ũcio nĩmokire kũmomĩrĩria na kanitha ũkĩrehe mahoya. Nĩguo Betũrũ anyitirwo nĩ kĩũndũ na akĩrũgama akĩĩra arĩa mokĩte ũhoro wa ũrĩa aronete Mwathani handũ ha kuona mĩkora. Ũhoro ũcio nĩwamũritũhĩire mũno na akiumbũra akiuga, ‘Angĩkorwo nĩndĩretĩkire mĩkora ĩnjĩtĩte ĩkĩenda kũngera ngero, na ndĩnangera ngero ĩyo-rĩ, rĩu nĩndetĩkĩra gwĩtĩka Mwathani ũcio ũratharire kuma kũrĩ ngero ĩyo. Ti hinya wakwa ũrahonokirie tondũ korwo mabanga macio nĩmaragarũrirwo hanini tũngĩrĩ atemenge. Tũrahũrirwo ndũndio, ona haha nguonaga rũcinĩ heyandĩkĩte Caina ngarigwo haroimire nakũ no nĩbanga ũrandĩkĩtwo ũguo, ndatukũrwo naguo mandĩko mareyandĩka. Ndikĩrĩ wa Caina ndĩ wa Mwathani kinya rĩrĩa agoka.’

Kanitha nĩwagĩkeneire kũhonoka kwa Betũrũ na makĩmũhoera mũno. Gwatuĩrangio nĩgwakĩmenyekire na kũrĩa mĩkora ĩyo yoimĩte tondũ ngui niyakĩmenyekire mwene. We oigire ndoĩ ũrĩa ngui yake yaumĩte na ĩgathiĩ kinya hau na tondũ ngui ya njamba nĩyo yũrũraga ti ya mũtumia-rĩ, andũ makĩmenya atĩ hau ũngĩona he ndogo ona mwaki nĩharĩ.

Nĩndĩrĩkũhee ũrĩa gũtũire wona ndacoka kuma na kũu. Thoma rũciũ rũngĩ

2007-08-01T00:00:00.000-04:00

CARI MACAKAYA-INĨ

Nĩtwĩrĩga gũtũngana na Cari harĩa matukainĩ ma Mũkoma makĩnyua thota na Kamaanja. Cari nĩ oĩkaine itũũrainĩ rĩothe nĩ kũheyana ndeto na mataro matiganĩte, Nĩkĩo rĩrĩa onirwo macakayinĩ marĩa marĩ Githooko ma mũthuri mwĩthĩ wakuĩte nĩ ĩindi aheirwo kamweke arĩrie andũ na amataare. Thutha wa gũcokia ngatho akĩmera:

Mũndũ atua gũkua nĩ agĩrĩirwo gũkua na thitairũ ti gũkua o ũguo buaa ta ndigiri ĩngũthe nĩ mbathi. Nonga ũrĩ wona ndigiri ĩ ngũthe nĩ mbathi? Uga ca. Nĩ kĩndũ gĩcong’i. Na notaguo mũndũ gũkua atarĩ na thitairũ. Ikuũ imwe nĩ njong’i ta mũndũ agũthĩtwo nĩ kĩrori. Akorwo ũrenda gũkua gĩa kũgũthwo nĩ mũtokaa ndũgũthuo nĩ macindĩci. Ona harĩa gĩkuũ arĩ o gĩkuũ kaba gũkua wĩ toro ta Njomo kana ũthiĩ o mũkĩaragia ta ithe wa Thairũ. Handũ ha gũkua kuma rũcinĩ nginya hwainĩ o ũgĩcayaga. Ĩthe wa Thairũ maraikarĩte thĩ na nyina wa Thairũ, araheo tũwaru na kamũcere, ararĩa, araheo gacai arakunda aroiga nĩ mũhiu wambe ũhorahore araũiga haha kamethainĩ mwena-inĩ ũrĩa araikarĩte, eretirania hanini ũguo tarĩ gwĩciria. Makiranĩire o ũguo, tondũ nĩ ũkĩũĩ makoragwo oiki nyũmba ciana nĩciaumagarire ciagimara, nyina wa Thairũ aramwĩra akĩnyue cai nĩ ũhorire. Arona ndaraigua aroiga nĩ gatoro kamũhĩta aramwĩta, ‘Ithe wa Thairũ, Ithe wa Thairũ, hĩ kaĩ wagĩcũnga orĩ.’ Arona no kũng’aara ang’arĩĩte atekwĩnyagũnyia aramũthukathuka atĩ amũkĩrie, aragũĩra metha. Nyina wa Thairũ arekĩra warĩng’u magegoinĩ. Ona oiga mbu ithe wa Thairũ ndaraiguaga kĩndũ athire tene. Nĩguo mwanake wake arokire gwĩtĩka mbu arakora ithe oimagarire tene. Makiuga mamũteng’erie thibitari nĩguo mũtũmia wa Gacango arokire, ũcio nĩ ũĩ akoragwo e naathi Kĩnyata ona nĩ ahingũrĩte gathibitarĩ harĩa Mũng’etho, aramũthikĩrĩria aramera ũcio ti wa thibitarĩ nĩ wa mocarĩ. Rĩu gĩkuũ kĩa mũthuri ta ũcio nĩkĩo ndĩroiga nĩ gĩa thitairũ. Mũndũ gũkua na thitarehe hatarĩ kũigua ruo, gũthiĩ thibitarĩ kũhũthĩra mbia nyingĩ, kwaga gwĩkĩra andũ kĩeha moka gũkuona ũkĩheo irio na gaciko ũgĩkundagio karia na mũbaibũ kinya ũthethũkagĩrwo. Watua gũthiĩ tua cira ũthiĩ o ro rĩmwe kĩroko kĩega. Gũtirĩ ũkuaga kuma rũcinĩ nginya hwaĩinĩ.

Ningĩ mĩrimũ ĩno ĩrarwarwo nĩ andũ thikũ ici ĩna ũhoro. Ona harĩa mũndũ atathuuraga mũrimũ ũrĩa ekwenda kũrũara ĩmwe mũndũ no etheme. O mũthenya tũratinda mathiko ma aya maragua ta mĩramba nĩ ĩindi. Ndigwĩciria nĩkũrĩ rĩu mũndũ ũtoĩ mũndũ ũkuĩte nĩ ĩindi, Na citiirũ no ũrona andũ makĩgwatio mũrimũ ũcio. Atĩ mũndũ oigage atĩ nĩ mbahati mbaya. Mbahati mbaya na mbĩrĩra ciĩtainwo atĩa? Ũrona mũndũ arahũrũrũka ta mũtĩ mũcehe. Nguo icuhage ciandeinĩ tarĩ hang’a ciĩkĩrĩtwo kuo. Ona ageria gwakĩrĩrio na gathubu kana karia no tũhũ tondũ gũtirĩ kĩndũ kĩrarũgama nda. Nacio ndawa iria mũndũ agĩrĩirwo nĩ kũnyua itiragũrĩka. Na ũmenye atĩ arĩa marahotwo mũno nĩ arĩa matarĩ mbia tondũ itonga cio nĩ igĩraga ndawa mũrĩmo. Ningĩ icio nĩ ihũthagĩra mĩbira. No imwana ici cia gũkũ gĩcagi ona cierwo ihũthĩre mĩbira ciugaga itikũrĩyanĩria thwiti na maratathi. Haithuru kĩnjĩre kana irima nĩrĩgũkũrega.

Ningĩ ona makanitha matuire meraga andũ atĩ mehinge mawaganu. Ũcio ũhoro warũtirie kũhũnjio o hĩndĩ ya Njĩcũ na kinyagia ũmũthĩ no ũrahũnjio na waganu ndũrĩ wathira. Ĩĩ nĩũĩ waganu ũngĩthira makanitha no kũhingwo mangĩhingwo. Mangĩgĩkorwo makĩhunjĩria ũ na andũ othe maagĩkorwo marĩ etĩkia. No rĩrĩ, makanitha magĩrĩirwo nĩ kũgarũrĩra mone ũrĩa bũrũri ũikaire. Andũ ona makĩĩragwo matige waganu arĩa mekũremwo maheo hũhĩrio merwo mahũthĩre mĩbira. Mĩbira ĩyo yagĩrĩirwo nĩ gũkorwo ĩkĩheyanwo kũu makanithainĩ. Nĩ tũtige thoni tũhonokie mĩoyo gũkũ thĩ nĩgetha tũcoke tũmĩonererie ya matuinĩ. Mbĩa ĩtegagwo na kĩrĩa ĩrĩyaga. Wenda kũmenya arĩa ũkũhunjĩria mere maiyĩre mĩbira. Hĩndĩ ĩyo maroya nĩguo ũkũmahe ũhoro ũmere atĩ ona tondũ marakuwa mĩbira ĩyo, mamenye nĩ harĩ njĩra ĩngĩ na nĩyo ya gwĩthema gwĩka ciĩko cia nduma andũ matahikanĩtie. Nao arĩa mahikanĩtie merwo mũndũ akindĩrie he mũka matige ũcangiri. Zero grazing. Ĩĩ mũndũ akindĩrie kiugũ gĩake.

Reke ngwĩre maũndũ marĩa mekagĩrwo ndumainĩ nĩ mariumbũkaga mũthenya barigici. Kũhitha ĩindi nota kũhitha ihu. Ihu ona ũngĩrĩhitha na rĩthũ ciigana mweri wa kenda no gũgaciarwo kĩndũ. Ĩindi ona wamĩbatithia atĩa kana ũmĩtumberie na ndawa irĩkũ, yatua gũtuthũka tũrĩkuonaga ũhana ngonda ũkirie kũhurutwo nĩ rũhũho. Na nĩ ũĩ, andũ othe nĩmarĩmenyaga atĩ nĩwarĩithirie mũgũnda ũtarĩ waku. Nĩkĩo ndoiga mũndũ nĩ agĩrĩirwo nĩ gũkua gĩkuũ kĩna thitairũ. Gĩkuũ kĩa ĩindi gĩtirĩ thitairũ ciĩ hau. Na tondũ anake a matukũ maya ndiũĩ manyĩtĩtwo nĩ ciaũ, marona mũirĩtu oimĩra bara enyuĩte maguta na kĩratũ kĩa mũthece makoiga gũtirĩ gwaciarwwo ũngĩ ta ũcio. Makarega kwĩyũria atĩrĩrĩ, mũirĩtu ũyũ na aratuire taũnirĩ, nĩkĩ gĩatũma acoke na gĩcagi rĩrĩa arĩa angĩ marorete o taũni ĩyo? Ningĩrĩ, agĩtiga wĩra aheo ritaya arĩ na mĩaka o ĩyo na ciana ciake no hĩndĩ iracokire buraimarĩ? Makariganĩrwo atĩ kwerirwo ciero nĩ ũimbo makaunanĩra hao thome makĩmuhaga matekũmenya atĩ nĩ gĩkuũ maroiha. Ĩĩ tondũ ũcio rĩrĩa arathimirwo nĩ rĩgĩtarĩ kũrĩa cĩtĩ erwo ena kamundundu no mĩrigo arohire agatumbũkanĩre mbere. Na tondũ no egũkĩenda teni ya ciana agathiĩ akagwatia imwana na tũthuri tũkĩgu. Acio nĩo maheanĩtwo ũhoro wao mbuku-inĩ ya Thimo mũgwanja atĩ nĩ a thiritũ ya arĩa matarĩ ogĩ. Andũ matarĩ na wĩcirio.

Ũndũ ũrĩa ũkĩrĩ ruo nĩ atĩ ona mũirĩtu amenya nĩ mũrũaru ndatĩĩraga gũtega acio matarĩ na wĩcirio, Oigage atĩ ndegũthiĩ e wiki. Harĩ amwe maigaga kabuku karĩa mandĩkaga marĩtwa ma arĩe othe managerera ho. Rĩrĩa ũmwe erĩga gũkua aingĩ arĩa mokĩte macakaya mokaga kũbinga atĩ kabuku kau gatigathomwo tondũ nĩmegeragĩria atĩ mahota gũkorwo mandĩkĩtwo ho. No nĩgwagĩtuĩkire atĩ ũhoro wa kabuku na mandĩko mako ndwakonainie na mathiko na gatiagĩthomirwo. No nĩkwerirwo atĩ mũndũ ũngĩenda kũmenya ũhoro wako no one mwene gĩtĩ wa mathiko na hitho. Nĩkũĩkaine andũ maigana ũna na othe mena mĩciĩ ĩna atumia na ciana mathire kuona caimani. No ũcio no ũrimũ tondũ angĩkorwo nĩ ũĩ nĩwacerete ho rĩ, wĩ mwandĩke na ũtarĩ mwandĩke no ũndũ ũmwe. Ona nĩkũrĩ atumia aingĩ mathire nĩgetha mamenye kana athuri ao nĩmaarĩ andĩke kabukuinĩ kau. Wenda kũmenya kana wĩho kabukuinĩ ka ũyũ tũracakaya make ũmũthĩ ona caimani wa mathiko.

Mũrimũ wa ĩindi ti ta tii mbii kana homa. Tii mbii no ũgwatio nĩ mũndũ mũikarainie gĩtĩinĩ mbathiinĩ. Angĩkorora nawe ũhihie njamici icio no ũnyitwo nĩguo ona homa noguo ĩgwatanagio. No ĩindi no nginyagia ũhutie kĩndũ. Ona akorwo no ũgwatio na gwĩkĩrwo thakamerĩ kana cindano rĩ, nĩ aigana ũiguĩte mekĩrĩtwo thakame gũkũ kana gũthecwo na cindano ĩthecete ũngĩ? Hakuna. Gũkũ, karogi no kĩndũ. Na nĩũĩ ndũngĩkua nĩ kwaga kũhutia mĩrigo. Ona gaturu nĩgatũraga. Mũndũ agĩrĩirwo nĩ kwĩmenyerera, etue mũndũ na mĩtugo atige gũikara ta njangiri ahurage mbeu o mũgũnda akora ona akorwo tiwe watemire hianyũ. Andũ aitũ mwĩmenyererei mũtikanyitwo nĩ kĩng’ũki kana gĩcanjama gĩkĩ giũkĩte bũrũriinĩ gĩkĩhuhaga biringi. Nao andũ handũ ha makĩũrĩre nĩ gũthiĩ gũgĩtũnga. Kaĩ arĩ atĩa mwathiĩ gwĩthiririma mũtino! Kaĩ ũru wendwo tiga nĩ gũka ũkaga. Na inyuĩ mwathiĩ kũũtũnga mũkiugaga ngemi! He rũĩmbo twainaga tene thima rĩu ndĩronire rwandĩkĩtwo ũndũ ũngĩ rweragũo atĩrĩ:

Kaĩ mũgũikara thĩ! Na gũkugwo mbu
Andũ megũtahwo aingĩ a kwanyu
Mũtiũkĩrei! Tei waganu
Athuri ũmai mwĩtĩkĩre Ngai

Andũ a Mwathani,
Thome no maitha!
Hikĩrai Njĩcũ Kiricitũ
Mũrũ wa Mugai

Umai umai Gĩkũyũ giitũ
Kuma Kĩrĩnyaga kinya Kabete
Rĩu mwĩyumbũre thigari yake
Anake umai tũkĩwonie mbara

No gĩũkĩrei tuoe matharaita tũhũrane na ũũru ũyũ ũkĩte kũnina rũrĩrĩ ruitũ. Anake nyitiai mĩcibi, airĩtu ohai makundo! Athuri tuĩkai kĩonereria kĩega! Atumia horeriai mĩciĩ! Na ithuĩ o mũndũ anyite itemi tondũ kamũingĩ koyaga ndĩrĩ. Nĩtũkĩmĩoyanĩre we haku naniĩ hakwa twaga ũguo tũgũthikwo ta ũyũ tũkĩte gũthika ũmũthĩ.

Cari na ma aragia ma.

2007-07-20T12:56:00.000-04:00

Mũkũrĩma 4

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, tũratigĩrĩire mũkũrĩma agĩcokia kĩũria. Ta igua macokio make ũnjĩra kana nĩ ũkũnyitanĩra nake.

‘ Ndirakararia no ũmenye acio marathiĩ gũkora angĩ mathiĩte kabere. Acio nĩ atemere njĩra matirathiĩ kũhũra hianyũ nĩ irĩmĩra na njoko maracokia. Arĩa mathiire kabere rĩ, nonga ũiguĩte maakĩte manyũmba ta macio? Uga ca. Na ti gũthũũra no mĩoroto yao nĩtiganĩte. Acio twamatũmĩte magathome na aya marathiĩ matirĩ na bata na gĩthomo acio no ndora maracaria. Mĩri yao ndĩrĩ kũu ĩ gũkũ, arĩa mathire tene matirĩ na meciria ma gũkũ acio na ciana ciao nĩ a rũraya gũkũ nĩmoigĩire ũhoro. Acio nĩo ndakwĩra magatuĩka ta ũhĩndĩ matuĩka cĩtĩceni a rũraya na kũrĩa kũngĩ.’

Andũ makĩamba gũkiranĩra hanini mũndũ wacukaga ngari ambe acuke ona macũranie ciugo cia Mũkũrĩma. Ngari yakũũra Mũkũrĩma agĩthiĩ na mbere na ndeto ciake.
‘Gĩtũmi kĩngĩ gĩtũmaga nyeuthi iremwo nĩ gũkindĩria mũrĩmo nĩ ũhoro ũyũ wa mira ici ciitũ. Ũrona mũndũ wathire mĩaka mĩrongo, akua agĩkĩrwo harambĩ atĩ acokio mũciĩ agathikwo harĩa cuwe na guka-we mathikirwo. Na rĩngĩ ona ndokĩte mathiko ma cũwe tiga ma nyina kana ithe. Mũhĩndĩ ndarĩ ũguo, omia twero ahagĩragwo riiko akamundio o hau hau, mũhu ũgekĩrwo mbahaca kana mũkebe o nginya rĩrĩa ũgaitĩrĩrwo rũũĩ rwa Njorondani yao theru rwĩtagwo Ngĩnjĩci. Rĩu nĩwaigua mũndũ mũgima arĩkuwagwo na mũhuko wa igoti e mbahaca ta marua. No ithuĩ nyeuthi no nginya tũgũre ithandũkũ, mahua, ngari mũtongoro ta cia ũhiki, andũ magũre nguo cia mathiko, na kĩimba kĩhumbwo thuti na iratu njerũ. Ũngĩigua mbanjeti ya mathiko ĩgĩthomwo no ta ya wathiri wa mbeca cia bũruri, Ũtiganu nĩ atĩ ya bururi nĩyonanagia kũrĩa mbeca icio ikuuma. Kuoguo nyeuthi iria ciĩ mũrĩmo ona ciaikara wega atĩa no ciũgaga igacokio haha gĩcagi kuumbĩkanĩrio na huko. Kĩ njĩre nĩrĩ makaiganĩra me kwene atĩ moigage kũu nĩ mũciĩ. Wonete agĩkũyũ aigana magĩthikwo Mombatha kana Gĩthumo ona mena mĩgunda na manyũmba kuo? Githĩ othe tũtiĩkĩraga mĩtokaa tũkarehe haha tũthike tũkiugaga atĩ nyũmba na riika itiumagwo. O thengia twĩke ũguo gũkũ na nĩ bũrũri witũ nĩ kwene.

'Ĩĩ nĩ ũĩ nĩtwekĩrirwo meciria ma mĩgiro atĩ no kinyagia mbĩrĩra ciitũ ikonagwo nĩ njiarwa. Hau hatirĩ bata tiga o kũhũthĩra mũgũnda ũũru. Mbĩrĩra nĩ iranyihia mĩgũnda ya kũrĩma. Ta rora mbĩrĩra iria ciĩ Nyairobi haha Bangainĩ na iria cia Wang’ata, ũgwĩciria nĩ manyũmba maigana mangiakĩtwo kũu na athĩni a Mathare na Kĩbĩra makona gwa gũikara. No rĩu nĩ mahĩndĩ ma arĩa mathire tene maikaragia ithaka icio. Ingĩũrio niĩ twagĩrĩirwo nĩ kũrekia tũragita kũu twambũre mbĩrĩra icio ciothe na twake mabiacara manene kuo.’
‘Ĩĩ, nao acio matwarwo kũ?’
‘Acio aingĩ nĩ arĩa matũtũragia gũkũ ta ngombo. Katarĩ metĩrwo ene na arĩa matarĩ ene maheo gakona kamwe na hau ngurumo. Kaĩ mũndũ egũkua atakuire kaĩ harĩ bata wa gũtinda ũkĩgemia. Akorwo ti ũguo marĩhagio reniti o mweri nĩ kanjũ. Ndĩrakwĩra na ma atĩ korwo kanjũ ya nyairobi nĩyũnganagia igoti o mweri kuma kũrĩ ene mbĩrĩra icio-rĩ, kanjũ ndĩngĩrĩ na thĩna wa kĩrĩha aruti a wĩra. Ota ũrĩa ene mburoti marĩhaga igoti rĩa kanjũ o mwaka o mwaka, noguo onacio mbĩrĩra nĩciagĩrĩirwo nĩ kũrutagĩrwo igoti o mwaka.. Bangainĩ gũtirĩ nyeuthi thike kuo na atĩ bũrũri ũyũ nĩ witũ. No tikĩo kĩratũma njuge ũguo tondũ ona Wang’ata nyeuthi nĩ igĩthikangĩtwo kuo. No o nawe ũngĩrora no wone atĩ ĩka icio ciothe nyairobi gatagatĩ itigĩirwo mĩrurumba ĩtoĩyo nĩ kwaga kũhũthĩra ithaka ciitũ wega. Ingĩrũgama kanjũra wa Bangainĩ ndarũgama na kĩu. Nderaba na ũririkane ũnjige nĩnginyire.’
Matatũ ikĩrũgama thome ha Mũkũrĩma nake akiuma na tũbũyũ twake twa iria na akiugĩra andũ ũhoro arĩa matigarĩte ngariinĩ. ‘Gĩthiĩi mwago na mũkinyio thayũ na mũndũ ageithanie gwake, Ngai enda tũrokanĩre.’ Amwe makĩmũcokeria o nawe geithania na tũkĩrokanĩre. Ngari ĩgĩkũũra ĩrorete na thoko na ambiria magĩthiĩ makiugaga atĩ Mũkũrĩma e ndeto nyingĩ na imwe no iteithie mũndũ angĩcithikĩrĩria. Wee ukuga atia hau? Thayu.

2007-07-13T00:17:00.000-04:00

Mũkũrĩma pt 3

Mũrata wakwa mũthomi mũũgĩ, tũratiganĩrĩire nawe Mũkũrĩma me matatũinĩ makĩinũka na mũndũ ũmwe akĩmũũria kĩũria ati nĩkĩ kĩgiragia ithuĩ nyeuthi twage gũkindĩria mabũrũri mangĩ na gũtuĩka cĩtĩceni a kuo ta ũhĩndĩ.
Mũkũrĩma acokirie kĩũria kĩu na njira ya gũtarĩria maũndũ makoniĩ nyeuthi akiuga

‘Wa mbere nĩ thĩna. Nonga ũngiumagara ũrorete ya rũraya na matatũ ta ĩno.Uga ca. Thengia cia matatũ ciagaga no cia ndege ikuoneka. Ningĩrĩ ona ũkĩonaga cia ndege-rĩ ũrathiĩ kwa ũ? Ũmenye guka-we wa mũhĩndĩ athiire ngeretha tene na akĩambĩrĩria biacara kuo. Gukawe wa mũka akoragwo India. Ririkana njamba ĩgwĩtwo Idi Amini yamaingata ũganda mathire ngeretha tarĩ mũciĩ marainũka. Ĩĩ tondũ maarĩ raiya ya kuo na marĩ ũganda moigaga no raiya mwema wakuo. Makarĩaga na mĩena yerĩ ta thambara.

We kuga nĩ woimagara ũgũkorwo arĩ we wa mbere harĩ mbarĩ cianyu. Ũgũthiĩ kũgiĩka kũu ũngĩgaka ũtũro. Ũngĩgakinya wa kũhota gwĩta mũndũ ũngĩ woimirie mbuĩ tene. Ithuĩ nyeuthi no tũthiire tũkerorangĩra mabũrũri macio tũgacoka haha tũkamage bĩndũ na ngaruthi. Ciana ciitũ na ciana cia ciana ciitũ nĩcio rĩu ikahota kugaga nĩ cia kũu tondũ nĩ igakirĩimu ũcĩtĩceni tondũ wa gũciarĩrwo kuo.’
‘Na githĩ gũtirĩ nyeuthi itũraga mabũrũri macio?’
‘Ĩĩni, no menya atĩ nyeuthi iria ciĩ ngeretha kana Amerika itirĩ mbarĩ yao gũkũ Abirika . Icio maithe mathiĩte me ngombo, makururagithio mĩrau ta ndegwa. Na ũmenye ũũ atĩ o meyonaga ta marĩ ega gũkĩra nyeuthi ta niĩ kana ta we. Mathambirio hakiri nĩ mũthũngũ meciragia gũkũ tũikaraga mĩtĩ igũrũ.

Ũngĩheo ũhoro nĩ arĩa mathiĩte kuo nĩguo ũngĩmaka. Mũrũ wa Njanji atwĩraga ũrĩa mamũragia kana gũkũ nĩkũrĩ mĩtokaa, kana nĩ arĩ ona cioro cia mbombo, na kana aramenyire gĩthũngũ athiĩ kũu. Na tondũ nayo kanda ĩyo ndĩamahuhaga ĩkamera atĩ rũcinĩ mũndũ atanoima nja ambaga gũcũthĩrĩria kana hiti na mĩruthi nĩcieherete nja. Atĩ kwao andũ mahĩtũkanaga na njogu njĩra-inĩ ta mitokaa, na wambũi mĩrĩndu nĩcio ikururagia ikaari cia ihĩĩ. Na andũ acio nĩ akĩgu tondũ rĩ, wa hota atĩa gwĩtĩkia ndeto ta icio?’
‘No ndũĩ ũtathiaga oigaga no nyina ũrugaga wega, acio magĩthiite kũ tiga ũrĩa monaga thenema-inĩ cia tacani.’
‘Ũguo no guo no ũmenye atĩ muici ona angĩrira andũ mambaga kuona mũici magĩcoka kuona mwĩriri. Kuoguo ona acio mbica ya mbere ĩrĩa mekĩrirwo mecirianĩ ĩkonainie na Abirika nĩ ya andũ macuhaga na mĩkanda mĩtĩ igũrũ ta nũgũ kuma mũtĩ ũyũ kinya ũrĩa ũngĩ. Ona weka atĩa arĩambaga gwĩciria ũracuhũkire ira kuma mũtĩ igũrũ ũragwa kũu kwao.

‘ No reke tũcoke harĩa tuma, ithuĩ tweka harambĩ tũgatũma mwana rũraya twĩciragia nĩ twamũninĩra thĩna. No reke ngwĩre tũmũtũmaga thĩna-inĩ. Arĩa maikaraga Nyairobi ĩno-rĩ, ũmonaga wikendi mathiĩte gĩcagi mũndũ akanengerwo gĩkabu kĩa ngwacĩ, kiondo kĩa waru, na mũhuko wa matharũ na mĩkohoro, mwana ũcio tũtũmaga rũraya-rĩ, ainũkaga kũ wikendi kũgetha? Mũgũnda wake nĩ cubamaketi na kũu itiheanagwo tũhũ. Gũkũ ũngĩhũta biu ũthiĩ kwa nĩimba kana ũrĩa mũhakaine mũgũnda ndĩ na ma no ũkahũrĩrwo irigũ kana wenjerwo tũwaru ũgatherũkĩrie ciana. Rũraya ta njĩra atĩrĩ, nũ ũngĩrokera atĩ ndũrĩ na gĩa kũrĩa? Nĩ ũndũ ũcio ngwenda ũmenye thĩna nĩ mũru kwĩ ngui, Ngui ĩngĩgũteng’eria ĩrwo waca, nĩ ĩtiganaga nawe, no thĩna ona ũngĩugĩrĩria atĩa ndũngĩtĩĩra watua gũũka. Ũthĩni witũ nĩ gĩtũmi kĩmwe gĩa kũgiria tũthiĩ tũgatũre kũu.’
‘No tũrakĩona andũ moimĩrĩte mathiĩ rũraya rũu. Na githĩ tio maraka manyumba maya maraihu gũkũ?’
‘ Ndirakararia no ũmenye …..

Hihi nĩatĩa arenda tũmenye? Thoma rũciũ rũngĩ ũigue.

2007-07-06T01:07:00.000-04:00

Wa kamũiria twarĩtie cia Mũkũrĩma tamba ũigue ndeto ĩno.

NĨNDECIRIA ŨNDŨ ŨNGĨ

Bũrũri ti mũbira ũcũganĩrio, na ti mwana ũthuthĩrwo
Mũrĩmi tiwe mũrĩi na mũteti tiwe mũtongoria
Kũrĩ ateti mangĩĩtetia o ene makiugaga no atongoria
Ta wĩhũgũre wone nĩ aigana makumĩte thutha
Kana no gũthiĩ ũkĩhuhaga mĩrũri na rũru nĩrũhurunjũkire.

Burugĩi wa Ikamba kinya baraganya wa Cumarĩ
Maĩ ma cumbĩ kĩambĩrĩria kĩa reri
Kinya mũico wa reri karia-inĩ ka ihĩĩ
Bũrũri no gũcũgio ũracũgio, atĩ twetherwo mũrĩithi
Kaĩ kwĩ ĩĩ mũthece yoyagĩra ĩrĩa ĩngĩ

Hiti na njũi, ngarĩ na kĩrumi, nderi ona rwĩgĩ
Atĩ icire wa mbũri na ng’ondu, hau ciona kĩhooto?
Ĩrĩ mũrungu yatuthwo nĩ ĩrĩ hĩa ĩtũrĩkagio riitho
Mwano ũrĩ gũthukwo, mbũgũ ciagerwo
Na ciauga atĩrĩ ndũteyagwo ũtarĩ mwatie

Twagĩte ona tũtarigĩte, githĩ mũgũnda mũkũrũ ndũrĩ ũmatho
Kaĩ hianyũ ũtatemagwo na themithũ
Tũtihinyie ngamba, tũtaahe na tũithĩrie ciandainĩ
Twaikũrũkirie ciondo ihũtiĩ nĩtwambatie ciondo ihũniĩ
Twakiuma kĩruruinĩ kĩa mũtamaiyu tũthiĩ kĩruruinĩ kĩa mũbage?

Mũrĩa ng’ũũrũ na ita rĩake marong’atĩka
Maromoca na mabuĩrie na mbĩrĩrĩka icio ciao
Mũhũhũtĩko na kĩhereko kĩao kĩmacokerere ta kayũ
Narĩo ita rĩa ciĩko na ũhoreri rĩĩgangare
Mũtũri mũno ndagaga mũgĩ nĩ mũtaare.

Tuĩka mũtĩ mũrũmu, ona wahurutwo nĩ rũhuho
Ũinamagia thũmbĩ ũgacoka ũkehanda mĩri ĩrĩ o mĩrũmu
Njũkĩ ĩrĩ ĩrũa, mĩatũ nĩmĩanĩke, ũũkĩ nĩtũgũthũya
Hengero nĩciĩkĩrwo rũhindigo ũũkĩ ũtanaitĩka
Warathwo menya mũnyaka wĩ mbere ya kahinga.

2007-07-03T17:50:00.000-04:00

MŨKŨRĨMA pt 2

Mũrata Wakwa Mũthomi Mũgĩ,
Tũratiganĩrĩire nawe o hĩndĩ Mũkũrĩma orio kĩũria, na ndeto cia ũrĩmi wake nĩciamũkuraga mũno, na akahĩyahĩya agĩciheana na nĩkĩo agĩcokirie kĩũria na kamwigatho akiuga;
“Rĩu igĩrĩ nĩ ihiũkĩtie na ikaringĩrĩra, ii hakuhĩ gũciara. inya nĩcio ithiaga njoki, na nĩwakĩmenya nĩ cia mũthemba wa bũrĩciani ũrĩa ũrutaga iria ta rũũĩ. Niĩ ũrĩmi ndiarutia ira, ndarĩmire tene. Onawe nĩ ũkũririkana atĩ itũra riitũ nĩniĩ wa mbere kwendia iria ngereni ikũmi kĩroko kĩmwe.”
Ũcio warĩ ũhoro wa ma no ũrĩa atatheragia nĩ atĩ iria rĩu rĩtiarĩ riake gũkama. Agũraga iria kuma kũrĩ andũ arĩa matarĩ a memba a thothaitĩ na agathiĩ kwendia na namba yake. Thutha rĩrĩa kwamenyekire ũguo nĩ ahingĩirwo kwendia iria gwa kahinda na hindĩ ĩyo akoigaga atĩ nĩ ng’ombe ciake ihiũkĩtie. We Mũkũrima nĩ ahotaga kwĩyohora maũndũinĩ mũno na ndũngĩamũtegire na mĩario ũmũgwatie.
‘Nĩ kũroneka ta ngũte onda cigana ũna mweri ũyũ ũkĩte.’
‘Nĩkĩ kaĩ iria rĩgagatĩte?’ Karicũ akĩmũtindĩka na ciũria o marĩ ngariinĩ makĩinũka.
‘Ti iria ithũku, anyui nĩo mena ũhoro. Atumia atatũ a ũhĩndĩ ũrĩa nyendagĩria me hakuhĩ kuohoka.’
‘Na githĩ hĩndĩ ĩyo tiguo mangĩkĩnyua rĩrĩa rĩingĩ?’
‘We kũroneka ta ũtoĩ ũhoro wa mũka wa mũhĩndĩ. Nĩ ũrĩ wona mũka wa mũhĩndĩ anyitĩte mwana ũguo na moko kana akĩongithia mwana? Uga ca.’
‘Anga ndirĩ ndona.’
Ĩĩnĩ tondũ mũka wa mũhĩndĩ agĩa nda athiaga gũciarĩra India kana Rũraya kana Kananda kana thĩ cia mũrĩmo. Nĩ ũĩ gĩtũmi? Uga ca. Nĩ tondũ mwana ũrĩa waciarĩrwo bũrũri ũcio atuĩkaga cĩtĩceni wa kũu. Nĩkĩo no wone mũhĩndĩ waciarĩirwo Kenya, mũka agĩciarĩrwo India, mwana wa mbere agĩciarĩrwo kwa ngeretha, wa kerĩ Kananda, wa gatatũ Amerika, wa kana kwa Baranja o ũguo ũguo. Rĩu kũngĩhiũha na gũkũ akorĩra kũrĩa kũngĩ. Ĩĩ tondũ ciana ciaka gũtirĩ ũtangĩmuoya. Na ũkanjĩra ndĩmũkombithie iria, ndĩmũrute nakũ angĩũra. Rĩu atatũ nĩndĩrona ndariri cao gũkorwo makiumagara.’
‘No gũkorwo nĩ kũnora nawe ugage atĩ nĩ nda mohete.’
‘Wa maitho ti wa rũthiomi. Nĩnjũĩ ngũrani ya kũnora na kũoha nda. Ningĩ mũhĩndĩ ndanoraga ta nyeuthi. Nyeuthi inoraga o nda iiki. Kaingĩ ũngĩona nyeuthi noru ĩcuhagia nda tarĩ kĩondo kĩa nyamĩkwa yohereire ngingo. No acio nĩ arĩa makĩhotetwo nĩ kwaciokoo tene. No mũhĩndĩ anora, anoraga agatuĩka gĩthiũrũrĩ ta kabuba. Acuhia nda, ona thende igacuha. No reke ngwĩre, gũtĩrĩ kĩndũ kĩũru ta mũhĩndĩ mũnoru. Nonga ũĩ nĩkĩ? Uga ca. Tondũ mũhĩndĩ egagũraga biribiri, ranji no biribiri, caba no biribiri, angĩkĩhĩtia acoke anore ngwenda wĩtĩkie atĩ no biribiri ĩiyũire nda. Na gũtirĩ kĩndũ kĩnungi ũũru ta ũthuri wa mũhĩndĩ mũnoru.Athuragia tia ngaci. Ta thegere.’
Andũ arĩa othe marĩ ngariinĩ makĩng’eũrĩra na mĩtheko. Arĩa maikarĩte gĩtĩ kĩa mbere mehũgũrage mone ũyũ ũraheana ndeto ngari ng’ima. Nowe Mũkũrĩma ndarĩ na bikiri, nĩ oĩ kũnyihia mũthenya ona kwaria ndeto nyingĩ wa gũteithĩka ateithĩke. Oigaga atĩ kwaria nĩ kwendana na korwo Gĩkũyũ na Ũkabi nĩmaranĩirie, matingĩaumire marũĩte.
‘Ta njĩra atĩrĩrĩ, nĩkĩ kĩgiragia ithuĩ nyeuthi tũmagare ta ũhĩndĩ na tũtuĩke cĩtĩceni cia mataiba mangĩ ta o?’ Mũndũ ũmwe akĩmũũria.

Thoma rũciũ rũngĩ ũigue icokia rĩa Mũkũrĩma.

2007-05-22T23:06:00.000-04:00

MŨKŨRĨMA

Mũndũ ũmwe mwendi kũgathima kanua na mwĩĩ, wa harĩa gĩcagi kia Mũgeeto ũtanaringa Kĩa-wanda, nĩ akĩĩgathaga mũno o nginya andũ makĩmũmenyera. Mũgĩthiĩ nake matatũ-inĩ, akiragia andũ na ũrĩmi wake. Nĩ ehuhagĩra mĩrũri na akeyamba ota maburi ona harĩa ũrĩmi wake ũtaarĩ mũnene ũguo. Mahinda maingĩ nĩ akoragwo akuuĩte tũbũyũ twa iria matatũ-inĩ. Andũ arĩa maamũĩ, nĩmeendaga kũmũtũgĩria nĩgetha amahe ũhoro. Ũngĩendire akũhe ndeto, bata warĩ o ũmũtũgĩrie hanini makĩria kũmũũria kĩũria gĩkonainie na ũrĩmi wa mahiũ make.

Nĩkĩo rĩrĩa maikaranirie na mũndũ ũgũĩtwo Karicũ wa Kĩbabu, wa itũra rĩao nĩ amũkunyire mbini ya mĩario akĩmũũria “Rĩu kwerwo atĩa Mũkũrima?”

“Aa, ũkuuga atĩa kaĩ gũtaagĩrĩte taarĩ biũ. Korwo gũtũraga ũũ kaĩ ũũĩ tũngĩrĩ na mathĩna maya twĩ namo. Ithuĩ arĩmĩ a bata rĩu tũrathiĩ tũkĩinaga ta cia hareruya tondũ iria rĩna mbeca wega. Kuuma mũndũ ũyũ aikarĩra gĩtĩ, ona ng’ombe nĩtaciamenyire atĩ nĩcĩagĩrĩirwo nĩ kũrutaga iria biu. Arĩmi a iria, taniĩ, nĩtũkoragwo na mũrigo mũnene wa gũikaria ciana cia ũhĩndĩ, na comba ũrĩa ũtigarĩte, ĩhũnĩte iria. Ona gũtuĩka atĩ rĩu itiranyua iria rĩingĩ ta cia nyeuthi.”

“Kaĩ kuoneke atĩa, kaĩ ciambĩte gũcoka kwao na kũu manyuaga rĩa mbogo?”

“Wee ndũtige nanĩ kũigua ũiguaga. Niĩ nĩ kwĩyonera na maya makwa mbogo igakamwo. No reke ngwĩre, mũhĩndĩ ona wamuona hau ndarĩaga cia mũrara. Mũtumia wa mũhĩndĩ athiaga thoko akagũra cia ranji, akaruga, ciarĩo agacoka thoko rĩngĩ akagũra cia hwai-inĩ. Kwa mũhĩndĩ gũtirĩ kabati ya kũiga mboga kana waru ona iria agũraga o rĩa mũthenya ũcio. Nĩkĩo wonaga nguĩĩte ibũyũ kaingĩ. No ũcio ti ũhoro tondũ nĩtukĩmagũthaga hanini nĩ ũndũ wa gũthiũrũrũka, na marĩhaga hau hau. Cia mũhĩndĩ itiraraga.”

“Nĩkĩ kĩgiragia mũkombithie mũhĩndĩ na nyeuthi nĩmũkombithagia?”

“Hĩ! Ĩ ũngĩroka ũkore nĩarahũrire gatarũ mũiko aroimagara. Na nĩũũĩ mahanaine ta wambui mĩrĩndu ndũngĩmakũũrana. Githĩ gaku gatiatoga. Mũhĩndĩ o nake ndangĩgũkombithia gwake ndukainĩ, ũgũkũmũkombithia nĩkĩ wee?”

“Na rĩu ũhotaga atĩa gũthiũrũrũka kũu guothe na ũgathiĩ wabici?” Karicũ akĩmũtindĩka na ciũria. “Wee tiga ciũria nyingĩ, wĩra ndũrĩagwo nĩ mbĩa. Mũthũngũ aiyagwo mathaa tondũ ũngĩmũiya mbeca nĩ egũkuoha. Thiaga na mbathi ya mbere, ngathiĩ ngĩrekagia iria o mũciĩ matanokĩra. Ĩkĩrũgama thaa ĩmwe ndĩranyua cai Kaka ndĩkĩtie raũndi. Ngahurĩrwo kĩratũ ngaingĩrania na arũme arĩa angĩ wabici. Ciakinya kenda na nuthu ngoiga ndathiĩ hendikuota, ngahaica namba kenda ngaigwo mũrĩmo ngongania ibũyũ na kĩrĩa gĩ gĩakwa, ngahaica namba ithathatũ tũgatũngana nainyuĩ matatũ-inĩ tũkainũkania. Kaĩ ũũĩ kagũrũ ke mũhu na ke ime nĩtũhanaine.”

“Ĩĩ rĩu ũrakama ciigana?”

Thoma rũciũ rũngĩ ũigue ndeto……….

2007-04-23T21:39:00.000-04:00

Kamaanja Kũruta Kĩama 2

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa, tũratigĩrĩire o ũndũ mbũri ciathĩnjwo na ciarutwo rũũa irĩ cia kĩama. Thoma ũigue ũrĩa gwathire…

Nĩhaakĩrĩ na andũ angĩ erĩ, a riika na Kamaanja marutanagĩra mbũri nake. Acio marutaga o mbũri ya hako, mbũri ya hako nĩyo ya mbere mũndũ arutaga kĩama-inĩ. Rĩngĩ mwana nĩ arutagĩrwo ĩno nĩ ithe kũringana na ũtonga wa ithe. No Kamaanja arĩkagia ciake cierĩ mũthenya ũcio tondũ oigaga atĩ gũtirĩ hĩndĩ ya gwĩthamba ĩ heho. Ithe wa Ndathi nĩ agĩtongoririe ũthĩnji wa mbũri wega.

Mbũri ciarutwo rũũa na ngaĩ, nĩcioirwo rĩũa tondũ ciarĩ noru mũno. Igĩkĩrutwo nyama cia nda, mahu, ngerima, mara, mĩtura na wei igĩteithũranwo. Amiria makĩarũkana nacio makĩmiria mara na magĩita tatha, mahu magĩteithũranwo na ngerima, gakuo kaingĩ kana gatathira. Mbũri ĩkĩrutwo rũcuthĩ, makekengeto, ciĩga, gĩthũri, honge, moko ona magũrũ. Mathagiro na mĩtwe ĩgĩkĩrũo riiko ĩkĩrigwo, mahũngũ magĩkũũrũo na maitho magĩkonorũo. Ngingo ĩgĩthoorwo nyama cia ndũndĩro igĩtukanio na ngarango iria ciagathĩmĩtwo. Mwaki ũgĩakio kĩruru-inĩ kĩa mũtĩ na ndara igĩakwo na njoho njigũ cia mĩthandũkũ, na ihanya cia mĩkĩma, nyama ikĩigĩrĩrwo riiko. Ciakĩgarũragwo na njobe nĩ ũrĩa mwaki wathegeete wega na nyama igatandaiywo ndara-inĩ wega hatarĩ ĩgũtunya ĩrĩa ĩngĩ mwaki.

O nyama ikĩhĩhagio, Kamaanja na arĩa marutaga kĩama nĩmetirwo ndundu nĩ athuri maigana ũna na makĩheyangwo ndeto ikonainie na kĩama, irĩ cia mataaro na mũthiĩre wa mũthuri wa kĩama. Magĩtaarwo ũhoro wa maringa tondũ no nginyagia ũringithie mũndũ rũũa na ũngĩ rũcuthĩ nĩgetha matuĩkage aira aku atĩ nĩwarutire kĩama. Kũngĩkagĩa na ngarari atĩ kana hihi ndũrutĩte kĩama, mũndũ oigaga ũrĩa aringithanirie na acio waringithirie makaruta ũira atĩ wĩ wa kĩama. Mũndũ ũtarĩ wa kĩama ndangĩringithio tondũ onacio ihĩĩ itikĩnyuaga muma na mbũri itihĩthagio ũtarĩ. Kamaanja nĩ akiunire tũmĩtĩ twake na rũũa akĩringithia Ngabu wa Mũthee ũrĩa wamũtirĩte naruo rũcuthĩ akĩringithia Kĩmani wa Kaigu wa itũra rĩake. Nakĩo kĩama gĩothe gĩgĩcokia hamwe, ‘Irorũma nyambo.’ Nao acio makĩneo o mũndũ nyama ya iringa rĩake.

Ndũng’u wa Ndathi nĩ agĩtarĩirie wega mũthiĩre wa kĩama. Nyama ikĩgaywo kũringana na ũrĩa andũ maikarĩte. Gũtirĩ wokĩte ũtacamire na angĩ makĩrĩa na makĩĩhaka. No mambũra nĩ njũno ti kũrĩa na gũikia matatha. Nĩmagathĩrĩirie acio marutire kiama nĩ kũrehe mbũri noru na makĩmaamũkĩra ndundu-inĩ yao.

Mũndũ ekũgũrana, agĩa na mũciĩ, arigithatha, na aruta kĩama nĩ agĩaga na gĩtĩo itũra-inĩ angĩkorũo mĩthiĩre yake nĩ mĩkinyanĩru. We Kamaanja ndarĩ na ũcuke maũndũ-inĩ macio nanĩ aheyagwo gĩtĩyo tondũ wa gũikara ena mĩthiĩre ya kũmũtĩithia ona gũtĩithia nyũmba yao na riika rĩake. Ũririkane atĩ nyũmba na riika itiumagwo.

2007-04-08T09:57:00.000-04:00

Kamaanja Kũruta Mbũri cia Kĩama 1

Rĩu mũrata wakwa mũthomi mũgĩ ta reke tũcokerere ndeto cia mũndũ ũgũĩtwo Kamaanja. Nĩtwatigĩrĩire e kũũrĩa kwa Wangũ agĩthũkũma. No atanoimagara nĩ akĩambĩte kũhingia maũndũ make ta Mũgĩkũyũ karĩng’a. Agakĩgũrana na akagĩa na mũciĩ. Nĩkĩo..

Thutha wa maũndũ macio Kamaanja nĩakĩonire arĩ wega arute mbũri ya kĩama. Nĩ aikaraga agĩikagĩrio tũmĩario nĩ athuri rĩrĩa macemania. Na tondũ mũndũ mũgĩ ndarĩ mĩhere ya ũhoro, we Kamaanja nĩaakĩrandũrire na akĩrokera Ndũng’u wa Ndathi ũrĩa wakoragwo e mũtabania wa mbũri cia kĩama. Agĩthiĩte kũhoya kĩrĩra nĩgetha ndakahĩngĩcanie igongona rĩu hingo ya kũruta mbũri yake. Nĩkũngĩkorwo arĩ thahu gũthahia igongona o rĩothe hingo ĩrĩa rĩkũrutwo. Na nĩkĩo igongona rĩkĩrĩ o arĩa mehokeirwo gũtabania na gũtwarithia wega matekũbacia tondũ wanaruona anarũmenya. Nao arĩa anyinyi magathomera ho o ũndũ ũmwe na kũhingia matuĩro ma kĩama.

Kamaanja nĩagĩthiire kinya Memburĩ hakũhĩ na Ruirũ na agĩthogora mbũri igĩrĩ ciĩ na kĩene, na igĩtĩkĩrĩka nĩ athuri. Kĩama gĩtirutagwo mbũri mũgocho kana mũndutha. Nonginyagia mũruti wa kĩama agathũrima rũru rwake , akorũo naruo, na akaamũra ĩrĩa noru ĩgatuĩka ya igongona.

Mbũri cia kĩama ti cia kũrĩo kinya andũ mahũne kana maikie matatha, nĩ cia mambura na mambura nĩ njũno. Mbũri cia kĩama itikorokagĩrwo kana igatharwo. Arĩa marĩ a kĩama makoragwo mekindĩrĩte na makagacĩra. Nĩkĩo kĩama gĩtirutagwo nĩ o ũrĩa woima nakũu rũru atĩ tondũ ena mbũri. Nonginyagia mĩthiĩre yake na mĩtugo yake ĩgetĩkĩrĩka nĩ arĩa marĩ a kĩama. Angĩoneka ndagimarĩte wega no ambe atigithio kũruta kĩama na abarangwo o ũndũ ũmwe na gũtaarwo kinya agacĩre. No angĩ tondũ wa kwaga kinyi na mĩthiĩre ya ũruti wa kĩama maamũkagĩra o ũrĩa woka ena mbũri ĩngĩrĩo. Ũcio wahota gũtuĩka tarĩ ũkoroku.

We Kamaanja nĩagĩtĩkĩrĩkĩte wega nĩ riika ona athuri, na mbũri ciake nĩciokĩtwo mũno. Mbũri ciake ciarĩagĩrwo harĩa mũgumo-inĩ wa Mũkoma. Athuri nĩmakĩrokete o gatene tondũ ahũngi ũhoro nĩ aingĩ na nĩmagĩtambĩtie ndeto atĩ Kamaanja nĩ arutaga kĩama. Athuri a matathi magĩũkĩte magĩtuaga mĩcii na maigoya makwĩhura thithino na maguta ma nyama mangĩrĩa, makĩrĩkia gwithiririma tondũ gũtirĩ ũthũire kũrĩa na ehake, tiga nĩ ĩkĩhinja.

Na tondũ gĩthĩnjĩro gĩtiagaga hũngũ ĩkũrera ho, ona mbũri-inĩ cia kĩama hatiagaga ihĩĩ cia gũtũmwo, na athuri angĩ ihũngũiyo matarĩ a kĩama na matarĩ ona mbũri marutĩte, no mareraga ho ta rũĩgĩ na nĩmakuagwo tha na makaheo ngingo na mĩtari magaĩre ihĩĩ na ciana na makarĩra ho. Acio rĩngĩ nĩmetagwo njũna ndara na kũngĩ magetwo tũmarĩtwa tũngĩ tũtarĩ twa gĩtĩyo. Athuri a matathi makoragwo marĩ a kũhoywo kĩrĩra na nĩmarũngaga arĩa anyinyi mũrũtĩre-inĩ wa kĩama na mũthiĩre wa igongona. Nĩmataaraga athĩnjĩ mũrutanĩrie wa mbũri tondũ mbũri ya kĩama ndĩthĩnjagwo ta ya mbucĩrĩ. Ĩrutanagio o nyama na rĩtwa rĩayo na mũgaĩre wayo.....

Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe ndeto…

2007-03-15T19:22:00.000-04:00

KĨHĨĨ GĨA KAMBĨ

Rĩu ta kĩreke ngũhe ndeto ya kĩhĩĩ kĩngĩ kĩĩrĩgĩte kuonio kanyoni ke na mĩwani. Uga ĩtha,

Kĩhĩĩ kĩmwe gĩa kũrĩa kambĩ ya kwa Mũkoma nĩkĩerirĩirie kũrĩa nyama ya hĩhio. Nĩkĩahĩtukagĩra kũu matuka-inĩ na mbucĩrĩ-inĩ na gĩkaringwo nĩ mũcingũ wa nyama ikĩhĩhio. Rĩngĩ nĩgĩethithagia o ro ũguo mbucĩrĩ-inĩ kĩrore kana kwĩ mũndũ ũngĩgĩkua tha. Rĩmwe na rĩmwe kũrĩ arũme makĩheyaga ihĩndĩ gĩthũgũne kana o kanyama. No mwene mbucĩrĩ nĩ athũire kuona kĩhĩĩ kĩu hau wĩra-inĩ hake. Arĩithanagia nakĩo ta rwĩgĩ rũkĩrĩithania na gacui.

Mũthenya ũyũ kĩhĩĩ gĩkĩ nĩkiahungurĩire mbucĩrĩ-inĩ na gĩgĩthiĩ na thutha harĩa nyama ciahĩhagĩrio. Mũhĩhia wa nyama akoretwo athiĩ kũnengereria agũri nyama yao. Nake mwene mbucĩrĩ arĩ o haria mbere akĩenderia angĩ. Rĩrĩa kĩhĩĩ kĩu gĩaikirie maitho riiko, na gĩkĩona gũtarĩ mũndũ, nacio nyama ciahĩte wega biu, gĩkĩguthũka ota rũheni, gĩkĩhuria o ĩrĩa yarĩ hakũhi. Yakĩrĩ hiũ na nĩyaitaga maguta. Kĩhĩĩ gĩgĩikia maitho mwena na mwena na gĩkĩaga kĩndũ kĩngĩoha nyama ĩyo nakĩo. Ningĩ gĩakĩrĩ na haraka gũtigokwo. Na tondũ mũthweri oigire hakiri nĩta njuĩrĩ, o mũndũ ena ciake-rĩ, hakiri ciake ikĩmũteithia mũno. Akĩona ũndũ ũrĩa angĩka no arutire ngũbia , ĩrĩa ekĩraga ya mauthi, aigĩrĩre nyama mũtwe na akunĩkĩrie na ngũbia aũmagare. Noguo agĩkire na akiuma nja na ihenya atanakorererwo. No tondũ mũndũ ũkũra ndatũngaga wa ndũgũ, magĩtũnganire na mwene mbucĩrĩ, akĩmũria, ‘Wee Mũbi uma kũ tondũ wathithina ũũ?’ No kĩhĩĩ ti thithino, nĩ maguta ma nyama manyũrũrũkagĩra gũkũ makai-inĩ na ngingo-inĩ ta thithino. Kĩhĩĩ kĩainainagia mũtwe mwena na mwena ta mũkũi wa rwĩmbo, gĩgakonora maitho nĩ ũrĩa kĩahĩte.

Mwene mbucĩrĩ aroranga akĩona kĩhĩĩ gĩgĩtoga mũtwe agĩkĩra, ‘Kaĩ umbĩkĩtwo makara mũtwe gũkũ ũratoga ta mwaki wa ngũ njigũ, kana nĩ bangi ĩrĩa mũnyuaga gũkũ wekĩra mũtwe ũtahoretie. Ta ruta ngũbia ĩyo narua!’ Hĩndĩ ĩyo kĩhĩĩ kĩaiguaga ta mũtwe ũngĩatũka nĩ ũrĩa kĩahĩte. Na tondũ mwene mbucĩrĩ anyitĩte gathanwa ga gwatũra nyama na guoko, kĩhĩĩ gĩkĩmenya nĩgatoga. Gĩkĩaũra ngũbia, nyama ĩkĩgũa thĩ. Mwene mbucĩrĩ agĩthukia gathanwa, nakĩo kĩhĩĩ gĩkĩgwa thĩ gĩgĩturia ndu gĩkiuga, ‘Ndagũthaitha ndũkangere ngero, ma ya Ngai ĩno nĩ thungura tũkũhĩhagia na haha ngurumo ndinaruta riiko rĩaku.’
‘Nonga ndoiga atĩ waruta riiko rĩakwa, nĩta kuma rĩ thungura ciagĩire na mbaru ta cia mbũri?’ Mwene mbucĩrĩ akĩũria. Agĩĩta mũhĩhia wa nyama akĩmũria kana kwĩna kĩndũ kĩũrĩte riiko. Akĩmwira hena nyama ya mbaru atarona na ekũmĩtigĩte riiko. Amĩona akĩrora kĩhĩĩ kĩu agĩkĩrekia iteke akĩũria, ‘Kaĩ gĩkĩ gĩthiaga ta rũheni, ndacendũka o ndagĩka ĩmwe na kĩahuria?’ Agĩthiĩ kũgũtha rĩngĩ akĩnyitwo. Mwene mbucĩrĩ akiũga tiga kũhũra, ta aya nĩnjũĩ ndawa yao reke thondeke.

Kĩhĩĩ gĩkĩrwo kĩrute indo iria ciothe ciarĩ mĩhuko. Gĩakĩrĩ na indo mĩthemba mĩthemba ta tũcunjĩ twa thĩgara, mĩthogoto, mandathi, marĩthiti matarĩ kĩene na kĩarĩ na mbia kahĩri. Ciatarwo igĩũka magana merĩ me mbia. Gĩagĩtarĩirwo thogora wa nyama ĩyo, gĩgĩcoka gĩgĩthimĩrwo ĩngĩ ya mũigana wa mbeca iria ciatigarire gĩkĩĩrwo kĩrĩe na gĩatigia nĩ gĩgũtwarwo borithi. Wakĩrĩ ũhoro mũnene kĩhĩĩ kĩrĩte nyama kiro ithatũ na thubu mĩkebe itatũ kĩongereirwo na gĩkiuga gĩtinahũna. Gĩkĩũrio, ‘Ũkuga ndũnahũna gũkũ nĩ kwa nyũkwa ũihũrĩrwo? Na githĩ ndikuona ta wĩna hinya wa kũrĩmia! Umagara wĩtue mũndũ ti kũrũraga kambĩ ta njangiri.’ Gĩkĩĩrwo kuonwo kambĩ rĩngĩ nĩ kanyanga..Ndacoka nĩndĩrĩkwĩra ũrĩa gĩtũire.

2007-03-05T22:03:00.000-05:00

MAWONI MAKU WEE MŨTHOMI MŨGĨ

Mũrata wakwa Mũthomi Mũgĩ,

Rĩu tĩtiĩrĩgĩte gũcemania, na tũtikĩũranĩtwo na ũũru no mĩhang’o. We nĩũgũkĩmenya atĩ mbathi ĩno ya mĩhango ĩkũhũra rethi andũ mathiaga matengerete matigatigwo. Noguo onaniĩ ngĩtariĩ. Ĩndĩ ndingĩriganĩrwo nĩ kĩrĩko giitũ nawe atĩ nĩtũrĩgomanaga haha kĩharo-inĩ gĩkĩ na tũkarĩanga nyama ya rũrĩmĩ twĩ hamwe. Nĩkĩo nĩndĩragĩcokia maitho na haha nĩgetha twaranĩrie hamwe.

Nĩtwĩrĩga kwaria ndeto ya mũndũ ũgũĩtwo Kamaanja, na Kũmata, ona Cari na no tũgũthiĩ na mbere. No wa mũiria ndigi itandukĩtwo nĩgetha ciogothwo kiondo gĩthiĩ na mbere gũtumwo-ri, no nyende ũnjokerie ũhoro ũnjĩĩre mawoni waku igũrũ rĩa ndeto ĩno ya wandĩki na rũthiomi rwitũ rwa gĩgĩkũyũ. Wee, ta mũthomi wa rũrenda rũrũ-rĩ, wonaga atĩa ũhoro-inĩ wa wandĩki na thiomi ciitũ cia kiumĩrĩra handũ ha kwandĩka na gĩthũngũ kana gĩthweri? Nĩ harĩ bata kwandĩka na rũthiomi rũtathomagwo nĩ andũ aingĩ, ona angĩ aaria a ruo makarũnyarara? Ta njĩra mawoni maku.

Ngai njega.

2007-02-14T23:13:00.000-05:00

KŨMATA NA WANDABŨ KĨRĨTHA

Rĩu tũratiganĩrĩire na Kũmata makĩrĩ kũrĩa cũũ ya Nyairobi o magĩceranga kuo.

Kũmata nĩmagĩcerangire kũu cũũ na magĩkora handũ andũ marĩte raini matonye kanyũmba karigicĩirio na macuka mairũ. Mũndũ warũgamĩte hau nja nĩwe wetaga andũ akamera moke meyonere wandabũ kĩrĩtha mũnyama wa njabu. Kũmata ndakoretwo onete nyamũ ta ĩyo ona ndaiguĩte ũhoro wayo.
Wamũgĩ akĩra Kũmata atĩ mwarimũ no ngiya arĩmoria ciũria cikonainie na wandabũ kĩrĩtha na nĩwega amarĩhĩre mone nĩguo marĩhota gũcokia ciũria. Tondũ Kũmata nĩ etigĩrĩte mwarimũ mũno, makĩria mboko iria ahũragwo arigwo nĩ icokia rĩa kĩũria, akĩrĩhĩra o mũndũ kĩng’ori makĩara mũhari. Mũndũ wa kwanĩrĩra no athiaga na mbere akiugaga, ‘Ũkai mwĩyonere wandabũ kĩrĩtha mũyama wa njabu.’
Nĩmakĩingĩrire na andũ maingĩraga o atatũ atatũ, kwarĩ mũndũ ũngĩ kũu thĩiniĩ wa umahĩka na kũmera moimĩre mũrango ũngĩ warĩ na thutha. Rĩrĩa Kũmata agĩcũthĩrĩirie onire gacaũ ka ng’ombe kena magũrũ matatũ gakĩrĩa mĩrĩyo. Abaranga akĩona ta kena ciongo igĩrĩ no nĩ icicio igĩrĩ cĩaigĩtwo ũndũ cionanagia mbica ya gĩthemba kĩu. Nĩ harĩ na iratathi rĩa ngathĩti rĩrĩa rĩandĩkĩtwo ũhoro wa gũciarwo gwa gacaũ kau na rĩandĩkĩtwo na gĩthũngũ na gĩhtweri. Na tondũ Kũmata ndahiũhĩte kũmenya gũthoma narua, makĩrutũrũrwo atarĩkĩtie gũthoma.
Makinya nja nĩguo onire Wamũgĩ na Mwara magĩtheka na akĩmoria gĩtũmi kĩa mĩtheko. ‘Kaĩ ũtanathoma ũrĩa handũ hau handĩkĩtwo?’ Agĩcokia, ‘Ndinakorwo ndarĩkia gũthoma hothe wega. Kaĩ hekugaga atĩa?’
‘Nĩ ũraigua ũrĩa mũndũ ũrĩa wĩ mũromo-inĩ aroiga, atĩ wandabũ kĩrĩtha mũnyama wa njabu, githĩ tiguo ndona handĩkĩtwo na gĩthũngũ hau iratathi-inĩ rĩa ngathĩti iyo.’
‘No arakĩaria gĩkũyũ.’ Kũmata agĩcokia. ‘Ĩĩni no nĩ gĩthũngũ na gĩthweri araria kĩrĩa kĩandĩkĩtwo hau ngathĩti-inĩ.’
‘Tũtirĩ hamwe, nĩi ndiranyita.’ Kũmata akĩmũtindĩkĩrĩria na mĩario. Mũndũ ũcio aroiga ‘Wonderful creature, mnyama wa ajabu.’
‘Ngai baba, rĩu nĩndanyita, wandabũ kĩrĩtha mũnyama wa njabu. Kaĩ cũũ ĩ maũndũ maingĩĩ.’

2007-02-07T17:59:00.000-05:00

KŨMATA GŨTHIĨ CŨŨ YA NYAIROBI

Mwanake ũmwe wetagwo Kũmata, wa thiritũ ya arĩa matarĩ ogĩ mũno, nĩ aumagarire mena gĩkundi gĩa ciana cia cukuru yake, magĩthiĩ Nyairobi makerorere cũũ ya ũrĩmi na wonjorithia. Kũmata nĩ aiguaga ciana iria ingĩ ikĩaria mũno ũhoro wa ũrĩa macerangaga Nyairobi matwarĩtwo nĩ aciari ao, ona makamuonagia nguo iria maugaga magũrĩirwo kuo. We Kũmata ndakoretwo na Mũnyaka wa gũcera Nyairobi tondũ mbarĩ yao ndĩakĩrĩ na mĩgariũrĩre. Rĩrĩa magĩkinyire cũũ, mwarimũ akĩmera manyitane andũ atatũ kana ana na matwarane kinya mathaa ma kũinũka.

Kũmata nĩmakĩnyitanire na Mwara wa Ngungo na Wamũgĩ wao. Magĩceranga makĩroragĩra maũndũ maingĩ na magakĩheo maratathi maingĩ ma gũthoma. No o maheo maratathi macio, manengeraga Kũmata akue makamwĩra atĩ nĩguo mwarimũ ekugĩte. Riũa nĩrĩakĩarĩte mũno na makĩnyota. Kũmata nĩ onaga andũ makĩnyua thota na maĩ ma macungwa na angĩ makarĩaga mbarabu. Ni endire kũmenya mbarabu ĩcamaga atĩa na akĩũria Mwara ndeto ĩyo. Mwara akĩmwĩra amagũrĩre niĩgetha agĩcame. Na tondũ arĩ na tũthendi athũkũmangĩte atua kahũwa, akĩgũra mbarabu igĩrĩ cia kamũtĩ akĩnengera Mwara ĩmwe marĩanĩre na Wamũgĩ wao.

Rĩrĩa Kũmata acũnire yake no kuga oigire ‘Hĩ hĩ hĩ hĩĩĩ! Kahehete-ĩ! Reke ndĩgaikie mũhuko kambe kahiũhe.’ Agĩikia mbarabu yake mũhuko wa thũruarĩ yake ya gaki ya cukuru. Mbarabu wĩtwekere, ĩkĩrika kũnyũrũrũkĩra magũrũ na mũthimo-inĩ o kinya kĩratũ thĩniĩ. Wamũgĩ kuona ũguo akĩmũria ‘Kaĩ wethugumĩra nĩkĩ mũthenya?’
Kũmata akĩmũcokeria, ‘Aca ndiĩthugumĩire.’
‘Na nĩkĩĩ ũroneka ta wethugumĩra?’
‘Aca nĩ mbarabu yakwa ndaikia mũhuko yambe ĩhiũhe hanini hote kũmĩrĩa.’
‘Iyo ĩrĩyagwo ĩ horo, mũndũ acũnaga o kahora kahora kinya ĩgathira. Rĩu ta kĩgerie kũmĩruta mũhuko wone nĩ maĩ matheri ndũrĩ kĩndũ ũkũrĩa.’ Wamũgĩ akĩmwĩra akĩmũthekagĩrĩra.
Rĩrĩa Kũmata aikirie guoko mũhuko kuoimire na karatathi gatheri na mĩnyũrũra ya maĩ yaihurite magũrũ. Atindire kũu cũũ akĩrorerwo ta arĩ kĩndũ kĩmwe kia indo iria ciarehetwo kuonwo.

2007-01-27T01:14:00.000-05:00

KĨHOOTO WA MWARIAMA 2

Mũrata Wakwa Mũthomi Mũgĩ, tũratiganĩrĩire nawe o ũndũ mũndũ ũgwĩtwo Kĩhooto arika gũthomera mũndũ ũcio wagwĩte irima. Na noho amũririe atĩrĩ….

‘Rĩu wee na gacaũ nũũ wagĩrĩirwo nĩ gũkorwo e irima thĩiniĩ?’
‘Hatirĩ.’
‘Ĩĩni! No rĩu wee nĩwe wĩ irima. Nĩngwenda woima ũũke ũngore na nĩngũkuongerera mataaro mangĩ nĩgetha ũmenye gũthiaga ũteekũgwa marima-inĩ. Ona ta reke ndore kana ndĩna maratathi marĩa mararutĩtwo nĩ cibũ, igũrũ rĩa marima ta maya, wahota gũthomanga wa mũira uumĩte kũu na ũteithĩke.’
Kĩhooto agĩcoka na mũithikiri-inĩ wake, akĩhingũra mondo yacurĩtio mũringoti-inĩ na akĩrika kũrora maratathi marĩ ho. O hĩndĩ ĩyo hagĩũka atumia eerĩ mena ciondo na mĩkwa magĩthiĩ mũgũnda na mainĩke na ngũ. Magĩĩkora Kĩhooto na makĩmũgeithia.
‘Wa Kĩhooto wĩmwega?’
‘Ndĩmwega ngarĩkia na ingĩagĩra kũrĩ ũguo ndatwarwo thoko.Inyuĩ mũrĩ ega?’
‘Tũrĩ ega ngoro ona mĩĩrĩ. Nĩkĩĩ warũgama njĩra-inĩ kaĩ wathũkĩrwo nĩ mũithikiri.’
‘Ndĩrarora iratathi rĩrĩa rĩrarutĩtwo nĩ cibũ igũrũ rĩa marima maya me gũkũ maganjo-inĩ ndeithie mwanake wĩ haha narĩo.’
Atumia acio magĩikia maitho mwena na mwena na matione mũndũ ũngĩ makĩũria, ‘Eha?’ ‘Agũĩte harĩa irima-inĩ, itoĩ kana egũthiaga ahingĩte maitho na nĩ mũthenya, riũa rĩarĩte barigici.’
‘Hĩ! Nagithĩ ti wambe ũmũrute ũcoke ũmũhe maratathi athome. Agĩthoma e irima ateithĩka nakĩ? Uuui! wa Kĩhooto, ndũtuonie na kũrĩa arĩ!’
Kihooto agĩkĩmonia harĩa irima rĩarĩ. Atumia acio magĩkundĩkania mĩkwa yao magĩikiria mũndũ ũcio warĩ irima mũthia ũmwe, ũrĩa ũngĩ makĩenda kuoherera mũtĩini no ũgĩkuhĩha. Makĩra Kihooto ohore mũkanda ũrĩa wohete karati mũithikiri-inĩ makundĩkanĩrĩrie na mĩkwa iyo. Kĩhooto akĩhana ta ekũrehe thieya mũtũmia ũmwe akĩmũikia kamũhwa akĩmwĩra. ‘Ĩĩ kaĩ wĩ mũndũrũme wa ndũũ ũrona atũmia magĩtangĩka haha nawe no kũng’ethia ũng’ethetie ta iria ciarĩ gwa Thiaka. Kaĩ wathiĩte ma ithinga kana ndũrĩ wathiĩ?’
Kĩhooto akĩribariba akĩohora karati, magĩkundĩkanĩrĩria mukanda na mĩkwa, makĩoherera mũtĩ-inĩ. Makĩra mũndũ ũcio warĩ irima aharũkie mũkwa njegeke cierĩ na akundĩke. Makĩmwĩra ekinyĩre na kũgũrũ kũrĩa gũtatubĩte nao makĩmũgucie.
Kĩhooto akĩmera, ‘Mwagĩrĩirwo nĩ ũmwe agucie nake ũrĩa ũngĩ agagithiũrũrũkagia mũtĩ-inĩ mũkwa wathira ngoro.’
‘Nawe wĩkage atĩa? Nĩ ũtuĩkire nyabara.’
‘Ee, ke njuge twĩ hamwe.’ Agĩcokia aconokete na akĩnyita mũkwa magucie.
Nĩmakĩgucirie kinya mũndũ ũcio warĩ irima akiuma. Rĩrĩa aumire agĩkoma na nda hau mwena-inĩ wa irima ahũmũke. Atiira maitho na akĩrũgama Kihooto akĩmaka matũngania maitho. ‘Wanjũkĩ, nĩwe?’
‘Ĩĩ, nĩniĩ baba.’
Wanjũkĩ aarĩ mũriũ wa Kĩhooto. Athiagĩte mbere nĩgetha akanyite kĩwanja thoko-inĩ. Akĩona mũtũmia mũkũrũ agĩthĩnio nĩ gacaũ akĩmũteithĩrĩria gũkahĩta. Maatigana agĩtuĩkanĩria hau maganjo-inĩ ahonokie mathaa macio morire akĩhĩta njaũ, agĩkĩgwa irima.

2007-01-21T22:24:00.000-05:00

KIHOOTO wa MWARIAMA

Murata Wakwa Muthomi Mugi

Ta reke nguhe ndeto ino ya mundu ugwitwo Kihoto.

Mũndũ ũmwe nĩ agũire irima rĩarĩ iriku kũndũ gwakoretwo andũ mathama na magatiga marima ma cioro na maĩ matarĩ mathike. Na rĩrĩa akayaga e kũu irima thĩiniĩ, hagĩũĩkĩra anake a itũũra rĩu mena airĩtu magĩthiĩ rwĩmbo. Rĩrĩa maiguire mũkayo makiuga nĩ ngoma cia arĩa manathikwo kũu iretana, magĩtema rĩa kamũtĩ morĩte, magĩikũrũkĩrĩra na makĩambatĩrĩra makĩbuĩria.

Hagĩũkĩra mũndũ wetagwo Kĩhooto wa Mwariama, wathiaga thoko Marobo, ena mũithikiri akuĩte matharũ na karati ga kwendia. Akĩigua mũndũ ũgwĩtana na iyũ. Agĩtiirania mũithikiri wake mũtĩ-inĩ warĩ hau hakuhĩ na agĩthiĩ gwĩtĩka mũndũ ũcio wakayaga. Na rĩrĩa acũthĩrĩirie irima thĩiniĩ akĩona mũndũ ũcio wagwĩte akĩmũũria, ‘Wĩ mũgũthe?’
‘Aca no kũharario ndaharario na ndaigua kũgũrũ gũkũ kwa ũrĩo ta gwekindĩra.’
‘Hĩ ũkĩrĩ na mũnyaka,’ Kĩhooto akĩmwĩra, ‘gũkũ gũtiendaga mũndũ gũthiĩ arorete igũrũ ta hũngũ, no nginyagia ũkarora wega harĩa ũrakinya. Nguona wee ta wĩ mũndũ mwĩthĩ kũngĩra, ndwagĩrĩirwo nĩ gũthiĩ ũkĩgũaga marima ta thwara, wee ndũrĩ njege kana ngari ũikare irima.’

Mũndũ ũcio warĩ irima akĩrika kũmũcokeria akiuga, ‘Kaĩ ũũĩ nĩ kwenda ngwendaga..’ Kĩhooto akĩmũtwa mĩario akĩmwĩra,‘ Atĩ kaĩ ũũĩ nai nai! Ũkũgũaga nĩ kũnyiha kana nĩ maitho ũkũrĩte, ũcoke ũtinde ũgĩkaya ũtere andũ a bata mathaa mao atĩ makũrute. Kaĩ ũtararĩ mũcemanio-inĩ wa cibũ ũigue ũrĩa aroigire atĩ andũ memenyerere kũgera maganjo-inĩ nĩ ũndũ wa marima. Na arongerera atĩ no nginyagia andũ mathike marima macio. Rĩu wee ũrenda gũthikwo wĩ muoyo?’

Mũndũ ũcio warĩ irima akĩaga wa gũcokia tondũ nĩonaga atĩ mũndũ ũcio ndamũteithagia na mĩario yake.

‘Rĩu niĩ nĩngũgũteithia na mataaro,’ Kĩhooto akĩrika kũmwĩra, ‘rĩrĩa ũkũgera marimainĩ ta maya. Wona handũ hena nyeki nduru, hau hetheme tondũ nĩho he irima. Ningĩ mũndũ nĩathiaga na mũtĩ agathecatheca mbere yake na mũtĩ ũcio wahota kũmuonia harĩa he irima. Na mũndũ ndageraga kũndũ ta gũkũ ũtukũ kwĩna nduma. No ũgũkĩgeraga nyeki-inĩ ũtigĩte barabara nĩkĩ?’
‘Nĩ gacaũ ngũhĩtaga, gatũhĩra gũkũ marima-inĩ ndakĩgũa o ndĩgateng’eretie.’
‘Ndũgũkĩona gacaũ nĩ ta ke na hakiri gũgũkĩra, nonga mũkĩrĩ nako kũu irima thĩiniĩ?’
‘Aca.’
‘Rĩu wee na gacaũ nũũ wagĩrĩirwo nĩ gũkorwo e irima thĩiniĩ?’
‘Hatirĩ.’
‘Ĩĩni! No rĩu wee nĩwe wĩ irima. Nĩngwenda woima ũũke ũngore.........
Nitugathii na mbere ruciu

2007-01-15T12:09:00.000-05:00

Kamaanja Kũguraria mbũri ciake 3

Mũrata wakwa Mũthomi Mũgĩ, tũratiganĩrĩire o ũndũ igongona rĩa Kamaanja rĩmatĩte kĩharo-inĩ, na andũ magĩkĩra ũira Kamaanja nĩatinĩria Mũgeci kiande. Andũ nĩmakĩnyitirwo rũra tondũ…

Irio iria cirugĩtwo mũciĩ ũcio ciarĩ nyingĩ. Andũ makĩrutirwo njahĩ, meru, ikwa, ũcũrũ wa mũkiyo, igwa, thathi ona arĩa mendaga kũnyua cai makĩheo. Angĩ magĩtia thota na arĩa mendaga kũnyua kĩndũ kĩngĩ makĩirwo monane thutha wa igongona kũrĩka. Andũ marika kũhũcũka, nyakĩnyua ya rũgongo rũu ĩkiuga no nginya ĩcũgie mwana wao. Makĩrika kũina ndumo magĩcũgia mwana wao na makĩmũnaga mũno. Magĩcoka makĩingĩra na gĩtiiro makĩgemia igongona na ngemi na kĩrurumĩ. Riũa rĩgĩthũa gũtirĩ wendaga gũũkĩra nĩ ũrĩa igongona rĩamatĩte wega. No tondũ rĩtietagĩrĩra mũthamaki, igongona nĩrĩaharaganirio gũtanacingimana, arĩa mainũkaga handu he gatagĩria na a kũraihu makĩinũka. Kamaanja na anake a riika riake nĩmatigirwo na thutha tondũ nĩkwarĩ na igongona rĩngĩ hwaĩ-inĩ rĩa gũkundio ũcũrũ no rĩu rĩarĩ rĩa mumo wiki.

Anake arata a Kamaanja nĩmaikarĩte thĩ nyumba gwa ithe wa Mugeci. Ithe na nyina wa Mugeci nĩmeyeheretie na magathiĩ na Gikunda nĩkũmenya atĩ anake acio nĩmendaga maheo ihinda meyate. Mũgeci nĩ orĩtie airĩtu maigana ũna arata ake moke mamũteithĩrĩrie kũheana ũcũrũ. Rĩrĩa ũcũrũ wakĩrehirwo, ũgĩgĩkĩrwo ciihũri-inĩ anake manengererio makĩrika kũruta ũbuthi na nguthi. Wa mbere akiuga ũcũrũ ũcio nĩ mũhoro, ũgĩthiĩ ũkihiũhio, mekĩrĩrwo ũmwe akiuga marenda kũomborwo kanua nĩ ũrĩa ũcũrũ wahiũhĩte. Ũgĩtuĩka ũkahorio.

Kamanja anengerwo wake akĩũmbia na akĩrega kũhutia kĩihũri kĩu mena Kagũcia. Akiuga no akundirio. Mũgeci agĩũka gũkundia mũratawe ũcũrũ. Akiuga ndanyuaga ũcũrũ atethambĩte moko na maĩ mararu. Maĩ makĩgĩrwo akiuga no nginya hagie na airitu atatu. Ũmwe amũitĩrĩrie maĩ, ũrĩa ũngĩ anĩrĩrie matikamũitĩkĩre na ũrĩa ũngĩ amũthambie moko, na noguo mekire.Mugeci agĩkumutha mũratawe njara o ũũ wega nake Gacirũ wa tatawe akamũitagĩrĩria maĩ. Kamaanja akiuga no nginya ahurwo thithino ahote kũnya ũcũrũ Mũgeci akĩmũhura. Agĩcoka akĩrika kũmũkundia ũcũrũ. O akunda akoiga ahurwo macũrũ o ũguo o ũguo kinya akĩnina ũcũrũ wake. Wakĩrĩ ũhoro wa gĩkeno kĩnene tondũ ona airĩtu acio arata a Mũgeci gũtirĩ warakaraga ona anake acio maruta nguthi na ũbuthi, mamekaga o ũrĩa mũndũ oigaga tondũ wakĩrĩ ũhoro wa kũgemia igongona rĩa Kamaanja na Mũgeci.

Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe ndeto ng’eni.

2007-01-09T21:34:00.000-05:00

KAMAANJA KŨGURARIA MBŨRI CIAKE 2

Mũrata Wakwa mũthomi Mũgĩ, twatigĩrĩire o ũndũ mbũri cia Kamaanja cia ngurario ciekĩrwo riiko, nĩgetha igongona rĩa kũguraria rĩthiĩ na mbere. Ta thoma ũigue ũrĩa gwathire na mbere…

Mbũri ya ithe wa Kamaanja yekĩrirwo riiko mwanya. Nyama cia gũtherũkio nacio igĩĩkĩrwo rũrigi rwa mũgio rũgacucura na nja nĩgetha rũgũcagio nyama ikĩrutwo nyũngũ thĩiniĩ. Rũrigi rũngĩtuĩka, no ũcaririe njobe nĩgetha ũthece nyama nacio na wahota kũhĩa nĩ mwaki. Ciatarwo igĩũka icunjĩ mũgwanja na itingĩrugwo irĩ mũganja mũru. Nĩkĩo rũcuthi rũkĩrengwo maita merĩ na ikĩrugwo nyũngũ ĩmwe irĩ inyanya, nyũngũ ya kerĩ otaguo.

Nyama ciarĩkia kũhĩa, andũ magĩkorwo nĩmagomanĩte na makanyitwo rũra. Andũ a ndundu ya ithe wa Kamaanja nĩmaikarĩte thĩ nyũmba na makaranĩria na ithe wa Mũgeci matongoretio nĩ Gĩkunda. Indo iria marehete mũthenya ũcio irĩ cia gũtarĩrwo mĩrongo-inĩ kana irĩ cia kũhingithia iria metĩitio ikĩneanwo. Magĩcoka makiuma nja nĩgetha igongona rĩa gũtinia kĩande rĩthiĩ na mbere. Kamaanja nĩeharĩrĩirie wega na nĩahĩahĩaga nĩkwenda kũrĩkania na ndeto ĩyo ya kũgũrarĩria Mũgeci.

Magĩikara thĩ, mũtabania akiuga no hingo Kamaanja ekuonania mũirĩtu ũrĩa aathugĩte mũciĩ ũcio. Hagĩũka atumia ana a riika na cũwe wa Mũgeci mena mĩtirima, akĩũrio kana wake e hau, Kamaanja akiuga aca. Hagĩũka ciana kenda cia mĩaka ĩtano kinya ikũmi, akĩũrio kana wake e hau, akiuga aca ndarĩ ho. Hagĩũka airĩtu kenda, othe mehotorete marĩthũ mahanaine na megekunĩkanĩria ũthiũ na marĩthũ o mahanaine makĩrũgama mbere ya Kamaanja akĩũrio kana wake e hau. Kamaanja akĩmenya nĩ mũigĩre mũtego. Na tondũ wa mwene nĩ ũmwe gĩkĩ kĩngĩ nĩ kĩrĩndĩ, nĩamenyete wega kĩratũ kĩrĩa Mũgeci ekĩrĩte na akeĩĩra atĩ arora iratũ nĩ ekũmũmenya ona ekunĩkanĩirie ũguo. No athiĩ kũbaranga akĩona atatũ mekĩrĩte kĩratũ ota kĩu akĩgwatwo nĩ thĩna. Wendo wĩ kĩriga tondũ Kamaanja ndahĩtirie na ũrĩa ahumbũririe ria mbere aarĩ Mugeci. Kamaanja akiuga wake wa ngoro wa gwĩthugĩra nĩ ũcio. Andũ arĩa marĩ hau mona ũguo makĩhũra hĩ nayo nyakĩnyua ĩkiuga ngemi.

Kamaanja aigĩirwo metha kĩharo gatagatĩ. Nyama ciarehetwo na gĩtarũrũ na kiuga gĩkaigwo mwena-inĩ. Akĩnengerwo kahiũ ka raũ, akĩoya guoko agĩtinia kiande agĩkĩra kiuga-inĩ. Akĩrenga gĩtũngo kĩa mara na kia inĩ na mũromo wa ihu agĩĩkĩra kiuga-inĩ. Agĩcoka agĩtinia gacunjĩ ka nyama ya guoko akĩrũmia Mugeci ta ũrĩa comba ũrũmagia mũhiki keki. Nyakĩnyua ĩkiuga ithano cia kahĩĩ. Nyama icio ciekĩrirwo kiuga-inĩ ikĩneo Mugeci akaihũrĩre airĩtu a riika rĩake arĩa erekeire kugĩra ũhoro atuĩke mũtumia. Nacio iria ingĩ ciarugĩtwo ona cia hĩhio igĩtinangĩrio andũ arĩa othe mokĩte, o mũndũ wa gacunji, tondũ mambura nĩ njũno. Kamaanja akĩmenya atĩ rĩu we nĩ agũranĩte, tondũ ũgũtinia kiande ũcio nĩ ũhiki mũrũmu kũringana na mũtugo witũ. Gĩtũmi nĩ tondũ gũtirĩ ũtinagĩrio kiande ataracĩirio, na mũndũ aguraragia mbũri iria aracĩtie. Ũngĩgĩtinia kiande ũtaracĩtie-rĩ, ũrakĩguraria kĩ? Icio no ta nyama cia mbucĩrĩ na ti cia igongona. Cia Kamaanja ciarĩ nyamũkĩre na nĩkĩo andũ makeneire igongona rĩu na makĩrathima.

Irio iria ciarugĩtwo mũciĩ ũcio ciarĩ nyingĩ ..

Thoma rũciũ rũngĩ .

2007-01-04T18:33:00.000-05:00

MATAARO MA CARI, KŨRĨA NGIMA NA KĨGWA

Mũrata wakwa, nĩ ũkũririkana atĩ nĩũracemanĩtie na Cari harĩa matuka-inĩ ma Mũkoma harĩa akorire Kamaanja na Kabaca makĩnyua thota. Maya nĩ mamwe marĩa aataraga andũ namo tondũ gũthiĩ nĩ kuona na kagũrũ ke ime na ke mũhu tũtihanaine. Augaga nĩ ũrĩa monete magĩetha indo….

Rũcinĩ manyuaga ũcũrũ wa igata na rĩngĩ makanyuanĩria na ngwacĩ cia mũrara. Thaa thita marĩaga ngima na kĩgwa, hwaĩ-inĩ makarĩa gĩtheri na njenga na rĩngĩ gĩgekĩrwo marenge. Kaingĩ mboco nĩgũtarwo ciataragwo tondũ itiarĩ nyoneki. Ngundi ĩmwe ya mboco cia mwitemania kana igĩrĩ cia wairimũ, nĩyaiganĩte kũruga nyũngũ ng’ima. No rĩngĩ nĩgwakoragwo na noe, na igagĩkĩrwo ithenya rĩa mboco.

Thĩna ũrĩa warĩ mũnene nĩ wa kũmenya kũrĩanĩria ngima na kĩgwa. Rĩngĩ mũndũ atanamenyera ameranagĩria makoro na ngima kana rĩngĩ akameria makoro agatua ngima. Ĩndĩ tondũ mũtũũri mũno ndagaga, nĩmamenyerire o kahora na makahimbitaga kĩgwa ũũ atĩ makoro makiuma kanua nĩmakagia mwaki, nĩ ũrĩa makoragwo mahihĩtwo ngogoyo yothe ĩgathira, makahaana ta maya mekwanĩkĩtwo riũa-inĩ. Nayo ngima tondũ yakoragwo ĩhana ta tothi ya hĩhio kũũma, yekĩragwo kĩni kĩa ũrĩo, nakĩo kĩgwa kĩni kĩa ũmotho ũkahimbita ngogoyo yothe, ngima ĩgatweka ĩkaharurukania nayo. Wagĩa na kamweke geria wone kana hihi wee wahota kũrĩanĩria ngima na kĩgwa, umagare ũgethe indo.

Mathĩna nĩmonagwo na nĩ mamwe na arũme. Andĩkwo wĩra nĩ athirĩirwo nĩ mbeca mũico ũtarĩ mũkinyu. Athiĩ kabati agakora no cukari kũrĩ, gũtirĩ macani kana iria ona kana mũgate. Agakĩruga cai wa cũkari. Cukari noguo macani na noguo cukari no cai ũgagĩkorwo no kabiarũ. Wakĩhota kũria mũndũ ekũruga cai na cukari mũtheri atĩa. Ũguo nĩ ta kuuga atĩ wee nduonete maingĩ. Mũndũ ekĩraga cũkari gĩciko kĩmwe gathaburia-inĩ ga cai ũkahagĩra riiko. Waambĩrĩria kũgarũra rangi ta wa koko ũgekĩra maĩ gĩkombe kĩmwe ũkareka matherũke. Teng’ũra na wĩkĩre gĩkombe-inĩ, ndũgatinde ũgĩcunga tondũ hatirĩ kĩndũ ũngĩcunga. Ĩkĩra cukari ũcamie ũrĩa wendaga na ũcio nĩ cai mwega mũno wa turungi kana kabiarũ. Wĩnyuĩre nda nĩ kĩrimũ nĩkũhenio ĩhenagio. Ũcio nĩ ũtwaranaga wega na ngara ya manja, na umagare ũgethe indo.

Ũngĩkorwo ũtigĩtie kĩmwe kĩnyinyi na kĩigane kũgũra cai no ũnyue cai igĩrĩ na thogora wa cai ĩmwe. Waingĩra mũkawa, ikara haraihu na mwendia na wĩtie cai ta mũndũ wĩna haraka. Geria gũkunda maita merĩ makai manene biũ, na wĩmenyere mũno ndũkomboke kanua tondũ cai wa kiociki ũkoragwo ũhiũhĩte ta thathi wa mũnyuko. Wakunda, ĩta mwendia ũmwĩre atĩ cai ũcio wĩna iria rĩingĩ mũno na arehe gaturungi. Ũkũreherwo turungi gikombe kĩgima. Tukania na cai waku. Mwendia ũcio acoka na riiko ĩta ũngĩ ũmwĩre atĩ cai ũcio wĩna turungi mũingĩ na nĩ ũkwenda karia. Nake tondũ no egũkĩona ũrĩa ũrũrĩte turungi nĩ egũkũrehere iria na hau ũthondeke cai ikombe igĩrĩ na thogora wa gĩkombe kĩmwe. No ũkĩmenye ndũngĩka ũguo maita merĩ mũkawa ũmwe, no ngiya ũgĩthame mũkawa ũcio na wathiũrũrũka mĩkawa yothe ya kambĩ ĩyo ũgĩthame itũũra na wathiũrũrũka matũũra mothe umagare ũgethe indo.

Rĩngĩ wahota gũkorwo ũtigĩtie o cia ngima theri. Tiga thoni, thiĩ o mũkawa-inĩ na ũikare thĩ ta arũme arĩa angĩ, worio kĩrĩa ũkwenda wenderio, wĩtie ngima. Worio ‘Ũkwenda ngima nakĩ?’ Cokia, ‘Wee mĩrehe na thani.’ A’rehe mũrore na maitho mahana toci na ũmwĩre ‘Ta ndehera maĩ mararu na ngirathi na wĩke ũndũ wa haraka nĩndĩracoka wĩra’. Wĩtue ta mũndũ ũkoragwo na maũndũ make na taarĩ ũndũ ũmenyerete gwĩkaga kaingĩ. Itĩrĩria ngima yaku gacumbĩ na wambanĩrĩrie nayo na njara. We tutha ngima ũtekwĩhũgũra. Watiira maitho utũnganie na mũndũ ũkũrorete, tondũ hĩndĩ ĩyo wee nĩwe thenema mũkawainĩ ũcio, ũkahaana ta ũkũrarama ta cimba ĩtunyĩtwo nyama, nao acio makainamia maitho. Hĩndĩ ĩyo mwendia na aruti a wĩra makoragwo mariganĩirwo nĩ biacara na magũcũthĩrĩirie mone kana nĩ ũgũitwo nĩ ngima mũkabu. Kunda maĩ na ũikũrũkie ngima. Ũngĩaga kũhũna ĩtia marica na wongererwo gakima kanini na tũmaĩ tũngĩ. Angĩkorwo mbembe ya mũtungo na ngara itirĩyanagĩrio na gĩtowero-rĩ, na nĩtũrĩaga mboburũ ĩ kabu-rĩ, ngima ĩgwĩtĩa nĩkĩ, atĩ no nginya ĩrĩyanĩrio na gĩtowero? Kunda maĩ na wenda mangĩ wĩtie, na warĩha ndũkariganĩrwo nĩ kuoya gatuthu bĩki na ũthiĩ ũgĩthambagia magego na njĩra ta uuma kũrĩa nyama, umagare ũgethe indo.

Nĩtũcemanie rũciũ rũngĩ ngũkundie ndeto.

2007-01-01T11:39:00.000-05:00

MWAKA MWERŨ

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, Tũrĩ kũrĩa thigũkũũ na twagĩkena o mũndũ na njĩra yake. Ndũrakĩrũgirie mwaka o wega? Rĩu mwaka ũrĩ gũka ũngĩ mwerũ. Rĩu kinya twatigana nĩtũgĩkoretwo na maũndũ maingĩ na angĩ magakorwo na ihinda rĩa kuga maũndũ marĩa megwĩka mwaka ũyũ na marĩa megũtigana namo. Ona ũgĩtiganaga na macio maku-rĩ, rekei tũnyitanĩre twĩ hamwe maya:
Tuge
O mũthenya ndũrĩtukaga itathomete kaũndũ kerũ
O mũthenya ndũrĩtukaga itateithĩtie mũndũ na kaũndũ kana kĩndũ
O mũthenya ndũrĩtukaga itekĩte ũndũ wa gũkũria mbeca ciakwa
Gũtirĩ mũthĩ ũgatuka itaumagarĩte gwetha indo
Gutirĩ mũthĩ ũgatuka njikaire thĩ njeterire ciume na igũrũ irĩ ndinangie
Gũtirĩ mũthĩ ũgatuka itoete kahiũ ngatinangie
Ndikona mũndũ akĩhĩtia njuge nĩ thĩna wake, njage kũmũrũnga
Ndikwendia ma yakwa
Ndigathurana na ũrĩa hũnĩtio nda
Ndigũtiga gũtuĩka mũgĩkũyũ
O mũthenya ndũrĩtukaga itahoete Ngai.

Gĩa na mwaka mwerũ mwega na tũtwarane hamwe rũrenda-inĩ rũrũ.
Roka rũciũ ũthome marĩa meho.
Thaai

2006-12-26T13:56:00.000-05:00

WĨ KANYONI MŨTHEMBA ŨRĨKŨ?

Ta njĩra atĩrĩrĩ mũrata wakwa, nĩtwagĩrĩirwo nĩ gũconoka kana kuona ta tũrahĩtia tũkĩaria rũthiomi rwitũ? Nĩnjiguĩte ona ngona andũ monaga ta marahĩtia ona angĩ magaconoka makĩaria rũthiomi rwa gĩkũyũ. Andũ angĩ mwarika gũtereta na gĩkũyũ maikaraga o magĩcokagia na gĩthũngũ, kana gĩthweri, na kwenda kuonania atĩ matirakenio nĩ mĩario na rũthiomi rwa gĩkũyũ. Angĩ nao nĩmaconokaga kuga atĩ o nĩ agĩkũyũ.

Thiniĩ wa maũndũ na mĩario ĩrĩa ĩratũmĩka bũrũri-inĩ ũmũthĩ ĩroiga atĩ ‘nĩndĩretĩa gũtũĩka mũkenya’. Gũtirĩ mũkenya ũtarĩ na mĩri ya kabira yake. Nĩgetha wĩtĩe gũtuĩka mũkenya, no nginya wĩtĩe gũtuĩka wa kabira yaku. Tũtingĩhota gwĩtĩĩra bũrũri witũ angĩkorwo tũtingĩtĩĩa na kĩhumo giitũ. Njũgũma njega yumaga ikũũrĩro. Ũũ ti kuuga atĩ no nginya tũhatĩrĩrie arĩa matarĩ agĩkũyũ, nao to nginya matũhatĩrĩrie, no onao mena kĩhoto gĩa gwĩtĩĩra ũkabira wao. Na ũyũ ndũrĩ handũ wagĩrĩirwo nĩ kũhotomia ũtũgĩru wa bũrũri wĩ wothe.

Rĩrĩa andũ a makabira mothe mangĩũkĩria maũndũ mao, nĩguo bũrũri ũgĩaga na ũrugarĩ wa gwĩcũrania na kũrĩa ũrorete na gũtarania maũndũ marĩa mangĩũkũria. Nĩkũrĩ na maũndũ marĩa makoniĩ matũũra na rũrĩrĩ na mangĩ makoniĩ bũrũri wĩ wothe. Gũũkĩria maũndũ ma matũũra kana ng’ongo ti kuga atĩ ũcio nĩ ũkabira. Ndũngĩthiĩ kũhanda kahuwa ukabi kana kũrĩithia thamaki ikamba. Rĩera rĩa bũrũri rĩtihanaine na gũtũgĩria maũndũ ma rũgongo rũna ti kũgiria rũria rũngĩ rũkũre.

Maũndũ ma bũrũri wĩ wothe ta thayũ wa bũrũri, wĩtia wa igoti, ũgitĩri wa mũingĩ, wendia wa indo mabũruri ma thĩ ingĩ, gĩthomo, mathibitarĩ na ũgitĩri wa mĩrimũ, matiagĩrĩirwo nĩ kũrutwo na njĩra ya kũhũthĩra ũkabira. Ĩndĩ kwĩ hĩndĩ mangĩkwo na kuonwo ta arĩ ũkabira wahũthĩka kũringana na mũgaĩre wa gĩcunjĩ gĩa kĩgĩna kĩrĩa kiuma ho. Bata ũrĩa mũnene nĩ atĩ mũhũthĩrĩre wa mbeca cia mũingĩ ũkorwo ũgĩteithĩrĩria maũndũ ma mũingĩ na ũnine thĩna ũrĩa mũnene wa mũingĩ. Gũtirĩ na kĩhoto indo cia mũingĩ inine thĩna wa mũndũ ũmwe ng’a. Indo cia mũingĩ ciagĩrĩirwo nĩ kũnina thĩna wa mũingĩ, wĩ wa barabara, maĩ, thibitarĩ, gĩthomo, ũrĩmi, ũgitĩri, na gũkũria iganda cia gũthondeka indo cia kwendio, na mangi ta macio.

Nĩkĩo hena bata rĩrĩa mũndũ ekwaria ũhoro wa rũrĩrĩ rwake agĩage na mwĩtĩyo tondũ rũrĩrĩ rũtarĩ ho, bũrũri ndũrĩ ho. Niĩ ngiuge atĩa? No njugire atĩrĩ, ndĩ mũgĩkũyũ na ndingĩaga gwĩtĩĩra ũguo na ningĩ ndĩ mũkenya na ndingĩaga gwĩtĩĩra ũguo. Ũrĩa ũngĩconoka kana one ta ndĩrahĩtia-rĩ, ekũigua ũguo.

Wee-rĩ, wĩ kanyoni mũthemba ũ? Wĩtagwo atĩa ngwĩte?

2006-12-21T15:56:00.000-05:00

Kũrĩ wee mũrata wakwa Mũthomi mũgĩ,

Ihinda-inĩ rĩrĩ rĩa gũkũngũĩra gũciarwo kwa Mũhonokia-rĩ, nĩndakũrongoreria gĩkeno kĩnene na ndũrũhi. Gĩa na mahinda mega na ũkũrakũre wĩtĩkio-inĩ waku. Mũico-inĩ wa maũndũ mothe, maru mothe nĩmagaturio na o mũndu oige ũrĩa ekire na Mwana wa Ngai.

Wakĩrĩa cabaci na gĩtowero-rĩ, menyerera kũhuha riigĩ. Ririkana acio me itũra rĩaku matarahota kũrĩa tawe rĩngĩ nĩ ndwari kana wagi. Rekei tũcemanie kĩhaaro-inĩ gĩkĩ, o haha rũrenda-inĩ rũrũ, thutha wa thigũkũũ.

Thaai thathaiya Ngai thaai.

2006-12-18T22:43:00.000-05:00

MŨGAMBO WA ŨRATHI

Ũyũ nĩ mũgambo wa ũrathi kuuma ngurunga-inĩ irĩ nguurio cia endi thayũ wa bũrũri. Mũgambo wa ũrathi ũroiga atĩrĩ, wĩmenyererei njũi iria iroka ciĩhumbite njuwa cia mbũri. Mbarĩki irĩ gũthĩo nĩgetha tũnua tũhakwo maguta. Mĩario mĩnyoroku ndĩrĩtĩraga tũnua-inĩ ona ngeithi nĩ ikũmata mũno. Rĩu ndũngĩhurĩrio rũkũngũ nĩ ũkũrio wakinya ha ngũkue. Rĩu no hingo ũgũthuthĩrwo ndotũ hena kĩrĩa gĩthũrimĩtwo. Ota ũrĩa ng’ombe iheagwo mbureni kana ndĩirĩ mĩru ĩgĩkamwo-rĩ, noguo onawe ũgũikĩrio tũrambuco ũheyane mũtĩ waku. No hĩndĩ ũkwĩrwo thũ ciaku nĩ irĩkũ, ta ũtaciũĩ na ta wĩ mũgeni kwanyu itũra-inĩ. Arĩa mũrĩyanagĩra na mũkanyuanĩra-rĩ, no hĩngo megũgũtuma ũthũ waregana nao.

No mũgambo wa ũrathi ũroiga atĩrĩ: Rũgamĩrĩra ma yaku, rũĩrĩra kĩhooto, wĩtiranie na ũthingu, regana na ungumania, rega mahaki, uici, ukabira, kũhatĩrĩria arĩa matarĩ na hinya, kararia rũitho, nguthi, mwitĩo, gĩcacĩ,ona mbaara ĩtarĩ kiene, ingata ũhahami wa indo cia mũingĩ, kuogomia kĩhooto, ka-mwene, na maũndũ mangĩ ta macio ma gũcokia bũrũri na thutha.

Mũgambo wa ũrathi ũroiga atĩrĩ, mwahanda mbeu hĩnju ĩgũkunũka na ĩcoke ĩtharare na ndĩkagĩa na maciaro. Na ningĩ mwĩmenyerere ingĩ ikunũkaga irurĩte wega igacoka gũciara nduutu. No nginyagia tũthuure o ĩrĩa njega ĩrĩa ĩciaraga o mahatha. O iria ingitiiria mbaa na riua. Mũciĩ ũĩyo nĩ mũrari ti mũroki, we niwe ũĩ thĩna wa gwaku mũciĩ na wa gwaku itũũra-inĩ, Na wee nĩwe wĩna kĩhooto gĩa kwaria na gũtarĩria ũrĩa ũkwenda mũtongoria eke. Itũra rĩngĩnyitana na riuge mabataro mao no mahote gũkumbaca mũtongoria na mamwĩre ũrĩa mekwenda eke nĩgetha mamũhe kura cio. No ũcio nĩ ũndũ ũngikwo no arĩa me ngwatanĩro. Kũngĩkorwo itũra o mũndũ no kũhuria na hake, mũkũhũna o hũni ya mũthenya ũmwe mũcoke mũtũũre mumaga mĩeũ mĩaka ĩtano.

Mũgambo wa ũrathi ũkoiga, arĩa mekwĩhũnia na njĩra ya kwendia ma yao marora. Arĩa mararora atongoria na ũkabira, marora. Arĩa magathurana na ũrĩa mũndũ ahũnĩtio nda marora. Arĩa makagũra ũtongoria na mbia marora. Arĩa magacaria ũtongoria na kũhenia mũingĩ marora. Nĩtũkĩrũgamiei kihoto na ũhoro wa ma. Nĩtũkĩnyitanei tũthuure o arĩa marĩ etigĩri Ngai na endi thayũ. O itũra o itũra rĩgĩe ngwatanĩro na rĩgĩe na ũiguano nĩgetha twĩninĩre thĩna.

Mũgambo wa ũrathi woiga atĩrĩ, twaga gũthurana twĩ kĩndũ kĩmwe, tũgaitĩrĩrwo irima rĩmwe twĩ kĩndũ kĩmwe.

2006-12-16T00:19:00.000-05:00

KAMAANJA KUGURARIA MBURI CIAKE 1

Mũrata Wakwa Mũthomi Mũgĩ,

Kamaanja nĩmakĩrĩangire nyama ya rũrĩmĩ na Mũgeeci o makiumagaranagia. O kinya matuka-inĩ ma Mũkoma, magĩtiganĩra hau Kamaanja magĩkĩringĩrĩra na kwao mena gĩtutu kĩa anake a riika rĩake arĩa mokĩte nao. Kamaanja onekaga akenete na agathiĩ agĩthigagĩria ciande nĩ gwĩtĩkĩrwo na mbũri ciake kwamũkĩrwo. Ahanaga ota gacaũ kanyuĩte thothi ũrĩa gatũhaga.

Kamaanja ndaigana kũrĩa marĩgu, nĩ acokirie makinya na thutha na akĩheana gĩathĩ gĩa gũcoka kwaa Mũgeci gũtwara mbũri cia mĩrongo na indo iria etĩtio. Tondũ we ndathiĩte o gũikia ndia mũtĩ. Ningĩ tondũ mũtĩ ũtegũtemwo ndũmemagio ithanwa.

Nĩkĩo Kamaanja nĩagĩthire kũguraria mbũri ciake. Ngoima ciagũrirwo Maribui hakuhĩ na Ng’atĩ tondũ kũu nĩkuo ikĩnoreire. Rĩrĩa andũ a nyũmba ya mbarĩ ya Ngatia macionire, makĩrathima mũirĩtu wao nĩkuona atĩ mwanake ũcio nĩ amatĩĩte na njĩra ya kũmarehere ngoima noru ũguo.

Mũnga wa Kĩhanya nĩwe watũmĩtwo nĩ ithe wa Kamaanja aroke kwaa Mũgeci nĩgetha arũgamĩrĩre ngoima igĩthĩnjwo, ota ũrĩa gwĩkagwo, nĩgetha ingĩhĩnja ndũkoige itiuma ciaku. Maakĩrokire o gatene mena Kagucia tondũ mũndũ ũmwe ndehagĩrĩrwo njĩra. Magĩkora athuri maigana ũna a kuma itũũra marokete na makanoraga tuhiũ twa raũ. Nĩmakĩamũkĩrirwo na magĩtũngio kĩa mwaki tondũ ngaragu ndĩhoyagwo ũhoro, ningĩ nĩgetha metue ma ndarũa na maingate heho tondu kwarĩ na mbaa yarokete gũitĩka tene. Mwarĩ wa nyina na Mũgeci, wetagwo Muthoni, nĩmarĩte ndundu na cũwe na agataarwo ũrĩa e gwĩka. Rĩrĩa akĩreheire andũ acio cai, akĩrĩithania na mũnoori wa tũhiu na rĩrĩa ahũgũkĩĩte na kũngĩ, Muthoni akĩoya tũhiũ twothe na akĩhitha. Rĩrĩa ithe wa Mũgeci akinyĩirio ndeto ĩyo atĩ tũhiũ tũrĩ kũhithwo, akĩnyiita mwatĩ na akĩnengera mwarĩ agĩkũũra tũhiũ ota ũrĩa mũtugo wa rũrĩrĩ ũtariĩ, nake Mũthoni akĩneana tũhiũ. Na tondũ ngoima nĩciagĩtuĩrĩirwo kĩnyonga, ikĩarũkanwo nacio hatarĩ na mitha nyingĩ. Ciaguraririo inya mũthĩ ũcio. Ciathĩnjĩirwo na hau thutha wa mũciĩ tondũ nĩho haarĩ na kĩĩgunyĩ kĩa mĩkĩma na mĩthithinda ĩrĩa yahandĩtwo. Magĩtua mathakwa arĩ mathĩnjĩro tondũ makĩrĩ maingĩ hau mũhaka-inĩ wa mũgũnda. Thakame yonganĩirio kiuga-inĩ kĩnene nĩgetha ĩtũndĩrwo mahu, ngerima ona mĩtura.

Munga na Kagucia maikĩrĩte meroreire mbũrĩ ikĩrutwo rũũa o magĩteretangaga na athĩnji. Mũthuuri ũrĩa watongoragio ndeto ĩyo akĩĩra Kagucia amenye atĩ nĩwe ũkũruta maitho nĩgetha mĩtwe ĩrigwo. We Kagucia ndaigana gũkararia ona harĩa amenyaga atĩ ndehotana na ndeto ĩyo tondũ hahota gũkorwo hena mũtego ambĩirwo na ndamenye. Akĩaria na mũthuuri ũrĩa warutaga maitho ma mbũri icio ingĩ akĩmwĩra nĩamũkombora arute mothe nĩ mekũrĩhania. Ndakararirie. Akĩruta maitho, na o akuura akarioya na igũrũ akera Kagucia, ‘Nĩ ũkĩine nindakũũra rĩu.’ Kagucia agacokia ‘Ĩĩ noguo mũrata thogora ndiũragĩte’. Agĩkũũra rĩu rĩngĩ akĩĩra Kagucia, ‘Nĩ ũkĩine merĩ nĩ wa mau.’ Kagucia agĩcoka mũhuko akĩruta kĩa merĩ akĩnengera mũkũũri wa maitho, akĩoya maitho merĩ akĩĩra mũtongoria wa ũthĩnji ‘Nĩ wa mau nĩndakũũra merĩ.’
‘Ni ngatho rĩu tũrĩ gũtuma ndũgũ, Mbũri ciaku itinahinja ona gũtuĩka tũtirutanĩtie ciothe.’
‘Kaĩ ũĩ atĩ no nyende ũnjĩre ndĩcinorie. Kaĩ itathũrimĩte o ĩrĩa noru. Ningĩ ingĩrarehire mĩndutha githĩ ndungiuga nĩndakũnyarara.’ Munga agĩcokia.
‘Ĩĩ toguo. Kaĩ gwĩ kĩnene kĩũru tiga kĩronda.’
‘No nĩgĩkĩrĩ rũũa rwa mũhuhi.’ Munga akiongerera, ‘ningĩ kaĩ kũrĩ ũthũire kũrĩa na ehake tiga ĩkĩhĩnja. No ici ciakwa nĩgwĩtũna ũgwĩtũna ũmenye ndĩrĩ na itherũ.’
‘Rĩu twarĩkia kũruta rũũa nĩtũkũrutania nyama ciothe ota mũtugo igĩrĩ tũhĩhie na igĩrĩ tũruge na nyũngũ.’

Njũwa ciarĩkia kũrutwo, makĩrika kũrutania nyama. Makĩruta ngaĩ, makĩũwa rĩũwa ndotũ ciarĩ noru wega. Magĩkomia mbũri na nda makĩruta rũcuthĩ, Makĩruta mara na mahu, makiũwa maguta ma nda, magĩtigithũrana mara ma mahu, makĩnengera amiria a mara mamirie, makĩruta ngerima kuma kwĩ mahu na ciothe ikĩmirio. Makĩruta makengeto, moko, honge, gĩthũri, ciĩga, magũrũ, ngingo. Makĩruta ini, ngoro, mahũri, higo, rabatĩ, makĩũnũra nyongo magĩte, na magĩte thũngĩ. Mara mamirio makĩoya mũtura, mahu na ngerima magĩtundĩra. Nyama cia ndũndĩro ciarutirwo honge-inĩ na iria ingĩ ngingo-inĩ, igĩturanĩrwo na ngarango ciarĩkia kũgathimwo na thakame ĩrĩa yonganĩtio mbũri ciang’eo. Mĩtura yatumirwo na karũrigi ka mũgio nacio ndũndĩro igĩtumwo na tũmĩtĩ twaicũhitio wega na tũgacinwo mĩthia. Mwaki warĩ wa ngũ nyũmũ cia mĩthandũkũ no ndara ciarĩ njoho cia mĩthandũkũ mĩigũ nĩgetha ciĩtiirie mwaki. Munga akĩĩrwo no nginya aringithanie rũũa. Akioya tũcacũ akiuna twĩrĩ, akĩrũgama harĩa athĩnji maikarĩte thĩ akiuga,’Rũũa ndaringithia Njũgũna wa Njung’e.’Akĩrekia tũmĩtĩ twake thĩ, nao athuri acio othe magĩcokia ‘Irorũma nyambo.’ Njũgũna akĩneo rũa na nyama ĩrĩa yamũrĩtwo ya iringa yohetwo naruo.

Mbũri ya ithe wa Kamaanja yekĩrirwo riiko mwanya……….

Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe ndeto.

2006-12-06T16:33:00.001-05:00

KAMAANJA KURACIA 2

Mũrata Wakwa Mũthomi Mũgĩ,

Tũratiganĩrĩire nawe o ũndũ marũa ma ithe wa Kamaanja matumũrwo na mathomwo, moigaga atĩa? Moigagaga atĩrĩ…….

‘Nĩ mĩrongo ĩtatũ.’ Njuguna agĩcokia.
‘Ya mbũri kana ya mbia?’
‘Ya mbia.’
‘Icio nĩ igĩkinyĩte mbũri ikũmi?’ Akĩrora Mwangi akĩmwĩra, ‘Wa Mong’o, ngwĩrire ndĩ Mũgĩkũyũ na itakũmĩire ndihotaga kwaria. Coka mondo-ĩ, ũkũmĩrie-ĩ, nguhe ũhoro. Ithuĩ twĩ haraihu na ũkabi kũrĩa ciĩ raithi, gũkũ rĩu ũtarĩ na inya ndũngiona ona mũndutha kana mũgoco.’
Mwangi akĩrora Mũnga nake Munga akĩrora Kaguucia, Kaguucia agĩcoka mũhuko akĩruta mbahaca akĩnengera Mũnga, Mũnga akĩnengera Mwangi, Mwangi akinengereria Gĩkunda akĩmwĩra, ‘Ta amũkĩra ici tondũ niĩ ngĩũka nĩngwĩthaĩte na ngoiga ndĩ mwĩtĩkĩri o ũrĩa ndĩrĩrwo nĩngũthikĩrĩria.’
Gikunda akĩamũkĩra mbahaca ĩyo, akĩnengera Njuguna akĩhingũra agĩtara, akĩnengera Kamau nake agĩtara makĩhehanĩrĩra ta maiguithania. Gikunda akĩmooria, ‘Macio moiga atĩa?’
‘Ni ikũmi.’
‘Rĩa mbia kana rĩa mbũri?’
‘Rĩa mbia na rĩahingithia rĩa mbũri.’
‘Iĩ nĩũkũigua mũndũ ũyũ nĩtamũyaine nĩ arakuogokerera arĩ gũtua mbũri nĩ ngiri inya.’ Gikunda akĩĩra Mwangi.
‘Iĩ noguo mũrata ngitĩra na ũthiganĩre ndikaringwo thikĩrĩrio.’ Mwangi akiuga arorete Njũgũna.
Gikunda agĩcokerera ndeto cia rũracio akĩĩra Mwangi, ‘Rĩu tondũ ũrĩ kũhanda ithĩgĩ, na mĩhang’o yaku nota yakwa, ndikwenda ngwĩre atĩ ũthiĩ ũgoka nguunĩre mĩtĩ, tũkũrutanĩria mũigua na mahira. Mwana arĩ ruo no hiti itoĩ ũguo. Ngwĩhoka wĩna mũndũ ũkũmenya kwandĩka nĩgetha ndũkanoigage ndiakwĩrire. Ta nengereria mũthuri ũyũ iratathi rĩrĩ andĩkĩrwo maũndũ maya.’ Gĩkunda akĩĩra Kamau. Kamau akinengereria Mwangi maratathi maigana ũna nake Mwangi akĩĩra Kabaca andĩke maũndũ marĩa mabatiĩ kwandĩkwo kũringana na ũrĩa mĩario yatariĩ.
‘Indo ici nĩcio ngwenda irĩ cia ithe na cia nyina wa mwana:
Mbũri mĩrongo ĩtano. Ikũmi ciũke ci mee ikĩanagia na ciĩ na mbugi.
Ngoima ithano
Thenge hakure, ĩ nginya, ya kurĩo nĩ nyũmba, na ndĩrĩ guoko, na yumagario na harika.
Kĩrũhĩ na mbugi
Kiheembe kĩa ũũkĩ
Mũhuro wa igwa
Ndũndũ ithano cia mbakĩ thĩe na ĩkarurio
Murengeti na cuka
Kabuti ka mũthuri
Mwatũ wĩna hĩndĩgo na hengero ciaguo
Mengere na ndoho na tuba
Kahiũ ka raũ
Mũkwa wa ngũ wa rũũa rwa thiruai
Mbawa na nganangũ indumĩrĩre
Kondo ka nyeni
Ithanwa
Rũgito
Njahĩ hũũre ikũnia rĩmwe
Mwere na mukombi o irebe irebe
Maguta ma mbarĩki
Nyũngũ ya kũruga nyama
Urugi wa nyama
Rũrĩ nja
Ngũ ibuti rĩmwe
Marĩthũ ikũmi na merĩ ma kwĩhotorwo nĩ arugi
Tũtambaya twa thithino
Thota mathanduku ikũmi
Ucũrũ wa mũkiyo inya ithano na ciaũrũo
Ikombe iria one hũ ikũmi na igĩrĩ. Iria ciĩtagwo kahumbĩka ũthiũ.
Kameni
Kĩihũri
Kiuga
Gĩitĩrĩra
Gĩtarũrũ
Gĩkunda arĩĩkia gũtara indo icio akĩũria nyina wa Mugeeci kana nĩ harĩ kĩndũ hihi kĩariganĩra. ‘Iĩ,nyũngũ oragire akĩĩruta gũkima irio na ngĩmwĩra no ngamĩĩtia.’
‘Haya, nĩwakĩigua nyũngũ ya kũruga irio. Nĩyũkaga na mũiko?’ Ĩĩni kaĩ ĩngĩgĩũka ũtheri.’ Nyina wa Mũgeci agĩcokia. ‘Nĩũkĩmenye ũyũ ndũrakua agakũũragĩre nyũngũ, nĩathomete ũrugi wothe. Nyina wa Ngatia munene nĩ ũguo?’ Gikunda akĩũria.
‘Iĩ no makĩmenye cai wa gwĩtana ũhiki nĩ wao na irio iria ikarĩo mũthenya ũcio no ciao.’
Nyina wa Ngatia munene agĩcokia.
‘Icio nĩ mũkwenda ciandĩkwo haha?’ Gĩkunda akĩũria.
‘Iĩ nĩciandĩkwo.’
‘Cigwete.’
‘Macani, cukari, iria’.
‘Gweta ũkiugaga mũigana nĩguo tũthiĩ tũrĩkĩtie.
‘Macani mbagiti ĩgĩrĩ iria nene, iria ngereni ikũmi, cukari ikũnia, migate mirongo itano, na njemu na thiagĩ, na mũcere kiro mĩrongo ĩĩrĩ, na ngũ ibuti rĩmwe.’
‘Ngũ nĩtũgwĩtĩtie.’
‘Icio nĩ cikĩigane.’
‘Mũcere kiro mĩrongo ĩĩrĩ ndũngĩigana. Nĩmarehe gakũnia karĩa kanini wa Caina nĩguo mũthuure.’ Nyina wa Mũgeci akiongerera.
Gikunda akĩĩra Mwangi, ‘Ũũkire ngwĩre na nĩndakwĩra, rĩu ndĩgũkũgaragarĩria mbara wenda gutheca na njacu kana kibeco niĩ ndirĩ na kĩgacwa na ndinatigwo na henwa.’
‘Rĩu-rĩ, ũũge nĩũrĩ ũcokie. Na ũrĩ kũndagũrĩra o ngirĩrĩie. Mwanake ũyũ wakwa nĩ mwĩthĩ nĩ egũthũkũma. Indo irĩ moko. Na tondũ tũtirathogorana tuumanwo kaimana nĩ ndũgũ tũratũmarĩ, ta njira atĩrĩ, indo-inĩ ici wanjĩtia-rĩ, nĩharĩ kĩĩgirarĩ nĩgetha hingũrĩrwo?’
‘Iĩ nĩharĩ. Thenge ya kũrĩo nĩ nyũmba, mũrengeti na cuka na kabuti ka mũthuri. Icio no nginya itongorie tondũ ndũngĩguraria itamũkĩrĩtwo. Ningĩ ũngĩkĩguraria ũtarehete nyũngũ ya nyama-rĩ, ciakĩrugwo nakĩ.?’
Mwangi akĩrora Mũnga akĩrũgamaga akĩmwĩra ‘Iĩ mũrũ wa Kĩhanya ũkũnyonagĩrĩria kĩgunyĩ kĩa mũkĩma na tũtiĩyũwe riua na nĩguo rĩkĩarire. Ndũke wonie Kaguucia na nyina wa Kamaanja kaĩ ũndũ arĩ ũmwe.’
Tondũ ciunagwo rũkomo kĩmenyi akamenya ikiunwo na kĩrigwo akarigwo o ikĩaragio-rĩ, andu a ndundu ya ithe wa Kamaanja magĩũkĩrania na Mwangi makiuma nja. Macokanĩrĩire kĩruru-inĩ kĩa mũkĩma ũrĩa waarĩ o hau nja. Mwangi akĩmoria, ‘Murona ta kũrathiĩ atĩa?’
‘Tũtithiĩte ũũru ona akorwo mbũri no cia kĩgĩa goro.’ Ithe wa Kamaanja agĩcokia.
‘Rĩu tũkwenda tũkũnje mĩtĩ, na tũtigũthiĩ ta andũ mena guoya onao nĩmona tũtirĩ na itherũ. Twĩna kĩ?’
Mũnga agĩcokia, ‘Twĩna mĩrongo ĩĩrĩ haha.’
‘Tũcigayanie atĩa?’
‘Nguona twambe tũhũrane na kĩgirarĩ. Tũneane kabuti na murengeti na cuka. Na tondu tũtinaheo thogora, rekei tũiguithanĩrie thogora umwe marega nitũkũhĩga.’ Munga akiuga.
‘Tucihe thogora ũrĩkũ?’ Mwangi akĩmoria.
,Ngiri igĩrĩ ĩgĩrĩ., Kabaca akiuga
‘Haya tũthiĩre hau. Na kĩĩ kĩngĩ?’ Mwangi akĩmoria.
‘Thenge ya nyumba yatuĩka nĩ mee, ĩyo tũtigũũra ũmũthĩ.’ Ithe wa Kamaanja akiuga.
‘Nĩtũgũre indo ici cia atumia na ici ngiri ikũmi nacio ici ithathatu tũkũnje mĩtĩ nacio itarĩrwo mĩrongo-inĩ.’
‘Nengera nyina wa Kabaca icio ikũmi twatua kũneana ciume na gwake nawe Mwangi kua icio ingĩ nawe ũneane. Tũkwambĩrĩra na cia atumia, nĩngũgĩcorithia tuona kamwanya tũkahungurĩra ho.’ Mwangi akĩmera.
Nyina wa Kabaca aarĩ na nganja hanini na nĩkio augire, ‘Nĩtũkũmanengera marega makĩrege.’
‘Matingĩrega tondũ matigũtwĩrĩĩte thogora tuoraga na noguo gũthiaga. Na marega tũtiĩmakararia tondũ ũthoni ndũkararagio.
Hĩndĩ ĩyo makĩrĩ nja, nao ithe wa Mũgeci na andũ ake nao magĩcokanĩria makĩũrania o ciũria ta iria acio angĩ moragia.
‘Murona tũgĩthiĩ atĩa?’
‘Nĩtũrathiĩ wega, na ndinona ta mena ngucanio.’ Gikunda akiuga.
,Aya nĩ andũ ega na ngwĩciria onao nĩmona ti ta ũrĩa marerĩgagĩrĩra. Tũtikũmahũra tondũ ti uthoni tũratharia nĩ gwaka tũraka. Ningĩ ona indo ici ciothe icokaga kwao. Githĩ tocio tũkoya tũgũre gĩtanda na riiko tuumagarie Mugeci?’
‘Iĩni na tuongere ingĩ nyingĩ. Kaĩ rũracio atarĩ ũhoro wa gĩtĩo kaarĩ thogora. Nĩmokĩte.’
Magĩgĩcoka nyumba na o mũndu agĩcoka gĩtĩ-inĩ giake.
Gikunda akĩmoria, ‘Riua nĩrĩrurire nja?’
‘Nota themithũ kana mugaa, no mbura ĩrĩ hakuhĩ. Rĩu tũkĩaria cia mbura ndona ngwĩre atĩrĩ, mbura yoira-rĩ, nĩ tũkũhaanda tondũ nĩtũtemete ng’ũndũ na tũkoina kĩrĩti. Weru wothe no hĩĩra na mĩro na macembe ititĩĩraga kuo. Mũndũ ũyũ wakwa nĩ mwĩthĩ nĩegũthũkũma na nĩngũkũrehere indo icio wanjĩtia, ndĩ mũracia ũtatĩra, na indo ii moko. No rĩu tondũ heho ĩrĩ hakũhĩ gũka nĩngũkũne kabuti, na cuka na mũrengeti wigĩtĩre.’
Munga akĩruta ngiri igĩrĩ akĩnengera Mwangi nake akĩnengera Gĩkunda. Gĩkunda agĩcirora akĩĩra Mwangi o acinyitĩte na guoko, ‘Iĩ gaka nĩ ka mbura kana nĩ ka ũrugarĩ, gaka gatiakĩhũtha mũno? Ndikũrega tondũ ndigũkiugĩte nĩ ka mũthemba ũrĩkĩ, tondu ona ka ndagĩtarĩ no kabuti.’
‘Uyũ naguo nĩ mũrengeti na cuka.’ Mwangi akĩnengereria Gikunda ngiri ingi igĩrĩ. Gikunda agĩcirora agĩciribariba ta cianyitanĩte akiuga, ‘Ndĩrona o cuka mutheri haha kaĩ murengeti worĩra kũ? Tondũ nĩwe wetuĩra thogora reke tugere o hau ũyũ nĩ cuka rehe mũrengeti.’
Munga akĩruta ngĩiri ingĩ igĩrĩ akĩnengera Gikunda. Gikunda agĩcitambia o ta mũtugo kwĩ Njuguna.
‘Rĩu nao aa maitu ndikĩmatiga ũtheri. Haha ndĩna ngũ ngwenda ũnjigĩre ngĩũka ngakora cioma arugi matikanatogererwo.’ Akĩrora nyina wa Kabaca nake akĩruta ngiri imwe akĩneana. Gikunda akĩmwĩra, ‘Gacĩra karĩa wĩtemeire noko tũkũgera no ngiri igĩrĩ.’ Akĩongerera ĩngĩ makĩmenya cira wao nĩ wahotwo.
Magĩkĩneana mbeca iria matigĩtwo nacio irĩ cia mwena wa indo cia atumia igĩtarĩrwo indo ici; nyũngũ ya nyama, ũrugi wa nyama, mwere na mukombi, na nyũngũ ya irio ĩrĩa Mugeci oragĩĩte. Icio cia nyũngũ cianeirwo nyina wa Mugeci nake agĩciĩkĩra nyondoini na agĩtuĩra mata gĩthuri akĩrathima mwarĩ.
Mwangi agĩcokia ũhoro akĩĩra Gikunda, ‘Rĩu tondũ tũrĩ gũtuma ndũgũ na nĩndagĩkinyũkia ikinya rĩmwe reke ngũnje mĩtĩ muira ngacoka tondũ ngwĩrire ndĩ mũracia ũtatĩĩra. Nyita haha ndirihe.’ Akĩmũnengereria ngiri inya iria ciatigarĩte moko-inĩ.
Gĩkunda nĩakĩmathũrimire ndeto ikonainie na matanya na mibango ya ũhiki. Akĩmera matikone ta mahingĩrĩirio gũthiĩ na mbere na mibango yao, no maririkane atĩ gĩathĩ kĩrĩa mekũheyana nĩkĩo kĩhingo kĩa maũndũ mothe. Mũnga nĩkĩhoire marekwo mathiĩ, macokanie ndundu mũciĩ na nĩmegũtũmana mũthi ũrĩa magacoka. Gikunda niacokeirie andũ acio ngatho na akĩmera mathiĩ na matigaikare mũno matacokete. Nyina wa Ngatia munene agĩtongoria mahoya ma kũhinga na andũ makĩuma na nja. Makiuma makĩrika gũteretanga magĩcoka makĩhurunjũka o kaihũ na kwao. No Kamaanja agĩtigwo na thutha hanini nĩgetha arĩrie Mugeci. Makĩonana akĩĩra Mũgeci ‘ Ĩ mũndũ ndwakĩgĩa goro, ngiya mwatũ wa njũkĩ.’
Mũgeci agicokia, ‘Tiga ũguo reke ngwĩre…..’

2006-11-29T20:50:00.000-05:00

KAMAANJA KURACIA 1

Mũrata wakwa Mũthomi Mũũgĩ,

Mwangi magĩteretanga ka-hwaĩ-inĩ mena Kamaanja nĩ amũririkanirie atĩ no atũire na thirĩ wa kũmũhe ndeto cia rũracio rwake. Kamaanja nĩ eraga Mwangi atĩ we aracĩtie na akarĩkia ta mũgĩkũyũ. Mwangi nĩ agĩikaraga o akĩmũthethũraga tondũ wee ndagũranĩte, no nĩ eharagĩria ndeto ĩyo. Kamaanja agakĩmũmĩrĩria na kũmwĩra ndakamake tondũ gakĩyoha nĩko koĩ ũrĩa karĩina.

‘Reke ngwĩre atĩ niĩ ndatwarirwo rĩa kamũtĩ’, Kamaanja akĩrika kwĩra Mwangi, ‘ta thikĩrĩria ngwĩre ũrĩa tuonire twarika kuunĩrwo mĩtĩ.’

Gĩkunda wa Ngatia aarĩ wakinĩwe wa ithe wa Mugeeci. Niwe mũthuuri ũrĩa orotete arĩrie athoni na amoinĩre mĩtĩ tondũ gũtirĩ wĩyenjaga igoti. Aakĩrĩ kĩng’ara tondũ ndagĩĩte kũgĩa na tũindo. Kahuwa agethaga na agethĩĩra. Thothaitĩinĩ ya iria nĩwe watwaraga rĩrĩa rĩingĩ. Nĩaarĩ na nyũmba ciigana ũna akomborithagia Nyairobi, Marobo ona Thika. Kanithainĩ aarĩ na gaturwa kuo na nĩahoyagwo kĩrĩra kaingĩ maũndũinĩ ma mũingĩ. Magĩikaranitie na nding’ũri iria ingĩ cia itũũra mĩario yao na mĩtheko yaarĩ ya gwiting’ũria na mwĩtuĩrio. Mũndũ ũtamũũĩ wega, angĩamũthikĩrĩirie akĩaria angĩugire nĩ mũndũ wa kũgathima kanua. Indĩ we ndaarĩ na ũũru kĩrĩa aarĩ mũno nĩ ngimĩi na kũnaga maũndũ na makĩria gũtongoria magongona kũringana na mũtugo wa ndũire.

Nĩkĩo rĩrĩa atuire kuunĩra ithe wa Kamaanja mĩtĩ aambĩte kũmũtwara ngĩrĩrĩba taarĩ kũmũtotia atanatuthũra.
‘Rĩu Wamong’o tondu ũrĩ gũũka na tiniĩ ngwĩtĩte nĩwe werehe-rĩ, na ũrĩ kũũnjĩra atĩ ũthũrimĩte o ĩrĩa yakwa ĩtarĩ thongo, nyoko ya mbarĩ ya Ngatia, kĩreke naniĩ ngĩkwĩre ũũ, uuge nĩurĩ ũcokie. Na tondũ ũrĩ kuuga, reke ngĩgũcokerie.’ Maikarĩte nyumba thĩiniĩ marĩ gĩkundi kĩnene na arĩa angĩ maikarĩte nja. Kamaanja maikaranĩtie na Kabaca hakuhĩ na mũrango ta meharagĩria kũũra ndeto ingĩhiũha.
‘Nĩndakena tondũ mwanake ũyũ waku ndanoka na ngungo. Akũnyita guoko mũthenya barigici akũringia Gĩthaanjĩ kinya o haha. Anake aingĩ a matukũ maya nĩ aici na ũngĩmeta ũguo makũgera ngero. No ũngĩmooria kana ũcio me nake nyumba nĩaracĩirie, aingĩ moigaga nĩtũiguithanĩirie. Noguo nĩmakĩiguithanĩirie, no nyina na ithe meha ndundu-inĩ ĩyo? Wahota kũnyita mbũri yakwa rũũru-inĩ, ũthiĩ ũhingĩre gĩcegũ gwaku na ugage atĩ nĩkũhithia ndakũhithirie? Kaĩ ũcio atarĩ ũici. Nĩkĩo nĩndagĩcokia ngatho nĩ inyuĩ gũgĩũka na gũkĩigua bata wanyu.’ Ithe wa Kamaanja na andũ a ndundu yake makĩinamia mĩtwe gwĩtĩkania na ndeto ĩyo na angĩ magĩcokia na mĩhehũ ‘Iĩ noguo.’
Gĩkunda agĩthiĩ na mbere na mĩario yake, ‘Ithuĩ tũrĩ Agĩkũyũ na tũrĩ Akristiano. Gũkũũrwo kuuma mehia-inĩ, ta ũrĩa tũkũũrĩtwo, ti gũkũũrwo kuuma gũtiga gũtuĩka mũgĩkũyũ, no nĩ gũkũũrwo kuuma gutuĩka mũgĩkũyũ mwĩhia. Nĩnyendaga kuuga ũguo kaingĩ nĩgetha arĩa mahĩngĩcagwo nĩ ndeto mamenye atĩ wĩtia wa rũracio ndũrĩ handũ ũhĩngĩcanĩte na ũkristiano. Hakĩrĩ ũguo, ithuĩ mbarĩ ya Ngatia nĩtuunaga mĩtĩ na tũkaamũkĩra rũracio. Angĩgĩkorwo ũgũũkĩte ũkiugaga atĩ gũkũ nĩ gwa caimani wa kanitha gũtiĩtagio rũracio, nĩũgwĩkonota.’ Andu arĩa maarĩ kuo maigua mĩario ĩyo makĩhũmũka tondũ matiamenyete wega njĩra ĩrĩa ndeto icio ingĩagerire. Arĩa maikarĩte metegete matũ magĩthigĩria itĩ meterere maigue na kũrĩa Gĩkunda egũcorithia mũhari.
‘Nĩndaigua ũrĩa woiga, no ndinanyita ũrĩa ũrenda. Ta njĩra atĩrĩ, ũrenda atĩa?’
Mwangi wa Gĩtũra, tondũ nĩwe watongoretie ndundu ya ithe wa Kamaanja, agĩcokia ũhoro akĩmwĩra, ‘Nĩndakena nĩ kwamũkĩrwo, ona ũguo ũgũthathaũra ndeto ikoniĩ rũrĩrĩ na mĩthiĩre iitũ. Maũndũ marĩa mũthũngũ ataamenyaga na marĩa mataringaine na mĩtugo yake ametire ma gĩcenji na akĩmatua mehia. Nĩkĩo nĩngũnyitanĩra nawe atĩ nĩ harĩ bata gũtũũria mĩtugo iitũ ta Agĩkũyũ na kũrũngaria maũndũ marĩa matharirio nĩ ageni nĩ ũndũ wa kũrigwo kwao.
‘Rĩu hakĩrĩ ũguo, niĩ ndoka tondũ nĩthũrimĩte kamwatĩ ka rũũru rwaku ngĩenda goke gathathaũre rũũru rwakwa. Na tondũ ĩgĩtunywo mwana ĩikagĩrio mũngu na ũngĩhuria kori nyina ĩtigagwo o ĩkĩania-rĩ, ndĩkĩrĩ na mũngũ, na ndĩna mĩkengeria na mĩrĩyo ya gũkiria rwanio.’ Akĩhũgũrĩra Mũnga wa Kĩhanya, ũrĩa mathuurĩte atuĩke mũkuui wa mondo, akĩmwĩra, ‘Ta rehe mũngũ ũcio.’ Mũnga agĩcoka mũhuko akĩruta mbahaca akĩnengereria Mwangi. Mwangi akĩnengereria Gĩkunda akĩmĩamũkĩra, akĩmĩrora akĩuria Mwangi ‘Ũkwenda thomere haha kana ngathomere mbere?’
Mwangi agĩcokia, ‘Ndithũire mũnyoni ta mũnyanĩrĩri, thomera haha.’
Gĩkunda akĩnengereria Njuguna wa Njung’e, akĩmwĩra athome marua macio. Njũgũna akĩhingũra mbahaca ĩyo, akĩruta gĩkũnja kĩa mbia ciohetwo na kamũgucũki akĩrika gũtara ainamĩrĩire. Arĩkia gũtara akĩnengera Kamau wa Ngatia ũrĩa maikaranĩtie, nake agĩtara, makĩhehanĩrĩra ta maiguithania. Gĩkunda akĩmooria, ‘Marũa maroiga atĩa?’

Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe ndeto…………………….

2006-11-26T17:33:00.000-05:00

Rĩu hihi nĩharĩ mũndũ ũthethũkĩte atĩ ndiĩrĩgĩte kwandĩka. Akorwo ũrĩ ũmwe wa acio njĩĩra na nĩngũka ndeng’erete.Kirĩrĩria ũtarĩ mũhe nĩ mũigĩre nĩnjũkĩte.

2006-11-16T15:55:00.000-05:00

MUGI NI MUTAARE, KAMAANJA KUHOYA KIRIRA 2

Mũrata Wakwa Mũthomi Mũũgĩ,

Tũratiganĩrĩire Kamaanja akĩhoya kĩrĩra kwĩ mũrata-we Mwangi wa Bethi. Andũ moimĩranĩtie ngoro nĩmatiranagĩrĩra. Ndũngĩona mũrata waku akĩũra ũmũrekererie. Mũrata wa mũndũ amwendaga hingo ciothe na nĩkũrĩ mũrata ũkahanĩrĩirie na mũndũ gũkĩra mũrũ wa nyina na mũndũ. Mwangi nĩatuĩte Kamaanja nĩ mũrata-we na nĩkĩo ndangĩamũnũhire na mataaro.

‘Maũndũ mamwe nĩ hinya kwĩra mũndũ ũrĩa agĩrĩirwo nĩ gwĩka. Wambe ũmenye atĩ tũtiraria ũhoro wa wĩra wa ũmũthĩ na rũciũ, nĩ ũhoro wa gũtũũra. Handũ hegũkinya atĩ mũndũ nĩathiĩ koci na ahũthira mbia hekwenda kũbaarwo na kinyi. Wĩra ũcio ndũrĩ andũ aingĩ, na wĩra ũtarĩ andũ aingĩ nĩũrĩ mbeca nyingĩ. Itua nĩ rĩaku no niĩ ũrĩa ũgũtua nĩngũkũgitĩra.’ Mwangi akĩmũcokeria na kinyi. Nĩmamenyerete kũhoyanaga kĩrĩra na eerĩ gũtirĩ ũngĩaumbĩkĩire ũrĩa ũngĩ kĩihũ, nĩmoimĩranitie ngoro ta marima ma huko.‘Nĩngahũra thimũ mandĩ kana njoke kuo.’‘Nĩ ũkwamba kwĩra Mũgeci kana atĩa?’‘Reke nyambe njohithanie raini wega ndĩrĩmũhe ũhoro wĩ mũhĩu.’‘No ũkĩhĩke, tondũ andũ mamenya mamwĩre ahota kũnyita atĩ wĩ mocarĩ na gũtuĩke nĩ mathiko tũraharĩria.’‘Nĩtũkwaria wikendi nĩngũmwĩra.’‘Ta reke ndĩharĩrie nyumagare nĩwamenya rĩu nduma ĩroka tene.’ Mwangi akiuga agĩũkĩraga.‘Tũgakĩonana o mandĩ.’‘Wakiuma gũgĩthambia acio ngwĩraga.’ Mwangi akĩĩra Kamaanja agĩthekathekaga.Mwangi nĩakĩhumbire nguo cia heho na agĩkua rĩgu wa thiku igĩrĩ, tondũ kũu athiaga wĩra kwarĩ kũraihu na matuka na ningĩ ndangĩonire mũndũ wa gũtigĩra wĩra atĩ nĩguo akarĩe. Agĩgĩkua mabuku marĩa athomaga tondũ o nake no athiaga koci ĩkonainie na wĩra ũrĩa arũtaga wa gũthambia tũcũcũ na tũguka. Agĩtiga era Kamaanja ‘Ũririkane gwĩkĩra thitima canji nĩ rĩaku kana ũhorerwo ta mũthĩ. Mbau ikũmi nĩ igũtũkinyia mũico.’‘Koruo nĩ mbocoinĩ githĩ to makara tũngĩakia tuote. Gũkũ thitima nĩyo ngũ.’‘Ucio nĩguo ũthii wa na mbere.’ Mwangi agĩcokia akĩoyaga cabi ciake.‘Ithuĩ twakagia kĩboo tũgathiĩ mũndũ akĩhiũragia na njĩra, o agĩotaga na rĩngĩ kũhĩhĩria mbembe na ngwacĩ oho. Na kaingĩ ti mbembe cia kwanyu mũgũnda.’ Kamaanja akĩririkana ũrĩa mathiaga rũru hingo ya gathano.‘Gũkũ tageria gũthiĩ na kĩboo wone ũrĩa thima moto ĩgũũka ĩtengerete na king’ora kĩgambĩte ta warĩng’ũ, nawe ũroretio ya karungu bĩĩ atĩ ũrenda gũcina itũũra.’‘Thengia mendagia makara cubamaketi-rĩ, kĩo kĩboo mangĩruta kũ?’‘Hĩ! Andũ a kũũrĩa mboco-inĩ mangĩmenya atĩ nĩcibatarainie-rĩ, njua kari yaihũra gũkũ.’‘We nogĩthiĩ, Ngai njega.’‘Nitũgũkĩonana.’ Mwangi akiumagara nake Kamaanja agĩcoka na nyũmba thĩiniĩ agithiĩ harĩa akomaga. Akĩoya kamuto ka mũtweinĩ agĩkaiga thĩ, agĩturia ndu ho akĩrika kwaria na Ngai o ta ũrĩa amenyerete gwĩkaga.

Thoma ruciu rungi..........

2006-11-16T07:12:00.000-05:00

KAMAANJA KUHOYA KIRIRA 1

Mũrata Wakwa Mũthomi Mũũgĩ,

Tũratiganĩrĩire Kamaanja akĩhoya kĩrĩra kwĩ mũrata-we Mwangi wa Bethi. Andũ moimĩranĩtie ngoro nĩmatiranagĩrĩra. Ndũngĩona mũrata waku akĩũra ũmũrekererie. Mũrata wa mũndũ amwendaga hingo ciothe na nĩkũrĩ mũrata ũkahanĩrĩirie na mũndũ gũkĩra mũrũ wa nyina na mũndũ. Mwangi nĩatuĩte Kamaanja nĩ mũrata-we na nĩkĩo ndangĩamũnũhire na mataaro.

‘Maũndũ mamwe nĩ hinya kwĩra mũndũ ũrĩa agĩrĩirwo nĩ gwĩka. Wambe ũmenye atĩ tũtiraria ũhoro wa wĩra wa ũmũthĩ na rũciũ, nĩ ũhoro wa gũtũũra. Handũ hegũkinya atĩ mũndũ nĩathiĩ koci na ahũthira mbia hekwenda kũbaarwo na kinyi. Wĩra ũcio ndũrĩ andũ aingĩ, na wĩra ũtarĩ andũ aingĩ nĩũrĩ mbeca nyingĩ. Itua nĩ rĩaku no niĩ ũrĩa ũgũtua nĩngũkũgitĩra.’ Mwangi akĩmũcokeria na kinyi. Nĩmamenyerete kũhoyanaga kĩrĩra na eerĩ gũtirĩ ũngĩaumbĩkĩire ũrĩa ũngĩ kĩihũ, nĩmoimĩranitie ngoro ta marima ma huko.
‘Nĩngahũra thimũ mandĩ kana njoke kuo.’
‘Nĩ ũkwamba kwĩra Mũgeci kana atĩa?’
‘Reke nyambe njohithanie raini wega ndĩrĩmũhe ũhoro wĩ mũhĩu.’
‘No ũkĩhĩke, tondũ andũ mamenya mamwĩre ahota kũnyita atĩ wĩ mocarĩ na gũtuĩke nĩ mathiko tũraharĩria.’
‘Nĩtũkwaria wikendi nĩngũmwĩra.’
‘Ta reke ndĩharĩrie nyumagare nĩwamenya rĩu nduma ĩroka tene.’ Mwangi akiuga agĩũkĩraga.
‘Tũgakĩonana o mandĩ.’
‘Wakiuma gũgĩthambia acio ngwĩraga.’ Mwangi akĩĩra Kamaanja agĩthekathekaga.
Mwangi nĩakĩhumbire nguo cia heho na agĩkua rĩgu wa thiku igĩrĩ, tondũ kũu athiaga wĩra kwarĩ kũraihu na matuka na ningĩ ndangĩonire mũndũ wa gũtigĩra wĩra atĩ nĩguo akarĩe. Agĩgĩkua mabuku marĩa athomaga tondũ o nake no athiaga koci ĩkonainie na wĩra ũrĩa arũtaga wa gũthambia tũcũcũ na tũguka. Agĩtiga era Kamaanja ‘Ũririkane gwĩkĩra thitima canji nĩ rĩaku kana ũhorerwo ta mũthĩ. Mbau ikũmi nĩ igũtũkinyia mũico.’
‘Koruo nĩ mbocoinĩ githĩ to makara tũngĩakia tuote. Gũkũ thitima nĩyo ngũ.’
‘Ucio nĩguo ũthii wa na mbere.’ Mwangi agĩcokia akĩoyaga cabi ciake.
‘Ithuĩ twakagia kĩboo tũgathiĩ mũndũ akĩhiũragia na njĩra, o agĩotaga na rĩngĩ kũhĩhĩria mbembe na ngwacĩ oho. Na kaingĩ ti mbembe cia kwanyu mũgũnda.’ Kamaanja akĩririkana ũrĩa mathiaga rũru hingo ya gathano.
‘Gũkũ tageria gũthiĩ na kĩboo wone ũrĩa thima moto ĩgũũka ĩtengerete na king’ora kĩgambĩte ta warĩng’ũ, nawe ũroretio ya karungu bĩĩ atĩ ũrenda gũcina itũũra.’
‘Thengia mendagia makara cubamaketi-rĩ, kĩo kĩboo mangĩruta kũ?’
‘Hĩ! Andũ a kũũrĩa mboco-inĩ mangĩmenya atĩ nĩcibatarainie-rĩ, njua kari yaihũra gũkũ.’
‘We nogĩthiĩ, Ngai njega.’
‘Nitũgũkĩonana.’ Mwangi akiumagara nake Kamaanja agĩcoka na nyũmba thĩiniĩ agithiĩ harĩa akomaga. Akĩoya kamuto ka mũtweinĩ agĩkaiga thĩ, agĩturia ndu ho akĩrika kwaria na Ngai o ta ũrĩa amenyerete gwĩkaga.

Thoma ruciu rungi..........

2006-11-09T12:01:00.000-05:00

kAMAANJA WIRA-INI 3

Mũrata Wakwa Mũthomi Mũũgĩ,
Tũratiganĩrĩire nawe hĩndĩ ĩrĩa Kamaanja na Mwangi mararagia ndeto ikonainie na wĩra ũrĩa Kamaanja eetagĩrwo. Acio eerĩ, maarĩ arata akinyanĩru na nĩkĩo mahoyanaga kĩrĩra na magatiiranĩrĩra ota ũrĩa arata akindĩru magĩrĩirwo nĩ gwĩkaga. Kamaanja nĩ etĩkanĩtie na ciugo cia Thimo 17:17 atĩ ‘Mũrata wa mũndũ amwendaga o hingo ciothe; aciaragwo atuĩke mũrũ wa nyina hingo ya mĩnyamaro.’ Nĩkĩo Mwangi o nake akĩheire mũratawe mawoni make makonainie na mamburuka,…..

‘Hi acio memenyerere mahota gũgũtiga kĩhaaro wĩ ng’ũũrũ. No nĩmarĩ ũcori mũno rĩngĩ ũtarĩ wa biu.’
‘Bata nĩ mũndũ kũmenya kĩrĩa aragĩra. Ũngĩreka mũndũ agũcoragĩre na ndũramenya ũrĩa kũrathiĩ nĩguo ũngĩũrĩra. Gwakinya nĩ ũcori niĩ nĩtũtwarane nake nĩgetha mwaro ũkĩgũa ngamenya. Nĩgũtwarana nake tarĩ biũ. Kũrĩa aingĩra ngaingĩrania nake, etio gĩkĩ ngamenya. Katarĩ kũmwĩgwatĩrĩra ta kĩeha kĩ mũgũmo-inĩ.’
‘Wee tiga, mburũka itiendaga ũmenye raini ciao. Yugaga o mũcemanie mũkawa-inĩ, ũkagũra kĩa mwaki kana mũcuba na ndĩngĩenda ũmenye ĩthiaga nakũ. Ona no yaragie na thimũ na mũndũ wĩ kona ĩrĩa ĩngĩ na ĩkwĩrage atĩ ĩraceka na gĩtonga kĩrĩ o Gĩthumo.’
‘Yo biacara ndĩkĩhũragwo mĩtĩ igũrũ-ĩ, no niĩ ndikwendio ta karati ka buraĩ ũba.’
Mwangi akĩrora Kamaanja ta mũndũ weciragia maũndũ maingĩ. Acũũranagia ũhoro wa mũrata-we atĩ kuma hĩndĩ ĩrĩa akinyire kwa Wangũ ndaikarire ona hanini atonete wĩra. Na rĩu nĩwe ũcio warorete kuohithanĩrio maratathi. Andũ aingĩ nĩmagiagwo mũno nĩ gũkorwo matarĩ na maratathi ma wĩra. Akĩona atĩ ti itherũ Kamaanja aarĩ mũndũ wa mĩnyaka. ‘Wee mũndũ ũyũ wĩ mũnyaka ta thegi, o harĩa wathiĩ ũtũnganaga ona mawega.’
Kamaanja akĩmũcokeria, ‘Reke ngwĩre atĩ mũnyaka ndũthukagĩrwo mwano. Niĩ ngwĩraga ndongoragio nĩ mũtharaba na ũcio ndũhootagwo nĩ mĩgarũ na mĩũkũ. Roho Mũtheru angĩkũhĩmbĩria ndũgatũngana na nyoni njũru.’
‘Roho Mũtheru aikũrũkaga ta ndutura, no heho ya gũkũ ndĩngĩreka ona ndutura yũmbũke tiga Roho Mũtheru.’
‘Ta tiga itherũ na ũhoro wa Ngai. Kũu heho-inĩ nĩkuo roho arutagĩra wĩra ũrĩa mũnene. Remwo nĩ wĩtĩkie Ngai ũtigane na thĩna. Wee ũmũthĩ nĩ ũrathiĩ thimbũ?’
‘Nĩkuo ndorete. Hena caiti ĩngĩ ĩroimĩrire na ndĩroria ndutage mathaa twendi boo wikendi ciothe. Ndaingĩra rĩu ngoimĩra mandĩ rũcinĩ.’
‘Macio nĩ mathaa maingĩ.’
‘Koruo nĩmarĩhaga wega mũndũ no oimĩre. No rĩu hatirĩ kĩndũ gĩ kĩene. No nĩgũgĩkĩrĩte gũikara mũciĩ. Ndĩkwendeire kũgĩa na mathaa ma gũthoma. Waingĩra ũhũre raũndi ĩmwe nĩ ũguo. Hĩndĩ ĩyo ĩngĩ no gũkorirwo na ĩndo irarehwo na ti kaingĩ wikendi.’
‘Ĩ mũgeka kĩgeranio rĩ?’
‘Ndĩna igĩrĩ irokanĩra hamwe mũico wa machi, njoke thiĩ burakitĩko mieri ĩĩrĩ ndatobora no ndiburoma ngacurũria. Thutha ũcio nĩ kuoya kuoya mawĩra nĩmo marĩnjaragia.’
‘Githĩ tikĩo ndĩrakwĩra atĩ wĩra ũyũ ndahota kũwĩtĩkĩra. Reke ngwĩre ngĩũka nyuma na nganja nyingĩ, no ndĩ mbathi-inĩ ndoka ngĩĩcũranagia na kwĩyũria kana ngũthiĩ na woni wa andũ, njage wĩra na matindeithie, kana thiĩ na woni wakwa ndute wĩra kũringana na wendi wakwa, na ndĩteithie.’ Kamaanja nĩarorire Mwangi na akĩona nĩ acoketwo nĩ thayũ hanini na akanyihia kĩmako kĩrĩa kĩamũtũngĩte rĩa mbere aigua ndeto ĩyo na akĩmũũria, ‘Rĩu we mũrata wakwa-rĩ, ũkuona atĩa ndeto-inĩ ĩyo? Ũngĩũrio ũhe ũtaaro wahe ũrĩkũ?’

Hihi Mwangi egũtaara mũratwe atĩa igũrũ rĩa ndeto ya kũruta wĩra mocarĩ??
Thoma rũciũ rũngĩ. ……

2006-11-01T10:14:00.000-05:00

KAMAANJA WIRA-INI 2

Mũrata wakwa Mũthomi Mũũgĩ,

Tũratigĩrĩire Mwangi amakĩĩtio nĩ ndeto ĩrĩa aheirwo nĩ Kamaanja, atĩ atũire arutaga wĩra mocarĩ. No kũringana na ũrĩa Kamaanja aririe na gĩtonga gĩake-rĩ, hihi mekwĩrana atĩa? Thiĩ na mbere na gũthoma naniĩ thiĩ na mbere na kwandĩka……

Thutha wa kimako nimagithiire na mbere na ndereti.
‘Ndamenya ũmũthĩ atĩ kũu nĩ mocarĩ.’
‘Kaĩ ũtonaga makĩrehwo?’
‘Aca. Marehagwo rũcinĩ arĩa magũa ũtukũ. Na hĩndĩ ĩyo ngoragũo thambĩtie na ngethiĩra.’
‘Ũrenda kũnjĩra atĩ rĩu wee, Kamaanja wa Ndamarĩ, ũrĩthambagia mocarĩ?’
‘Ũtiganu ũkĩrĩ ha na nĩkuo ndũire thambagia? Tene ndĩrathambagia itekũmenya nĩ mocarĩ na rĩu ndĩrĩthambagia ngĩmenyaga atĩ nĩ mocarĩ.’
‘Aca, ũtiganu nĩ rĩrĩ, tene ũrathambagia rũthingo, na rĩu ũrĩthambagia mĩrurumba ya cimba. Ĩĩ nĩatĩa mũndũ ũyũ kaĩ ũtarĩ thithi?’
‘Nĩkaba gũthambia acio gũkĩra gũthambia tũcũcũ na tũguka. Gacũcũ no inegene rĩtarĩ njĩra, ĩhĩ nĩwanyitia nabĩ, ĩhĩ ndũnahaka bonda wega, ĩhĩ ndigũĩthugumĩire, nyenye nyenye nyenye nyenye. Acio, wamakumutha rĩmwe nĩ ũguo. Wamũiga akomete na mwena ũkamũkora oro ũguo akomete na mwena. Ũkamuoha tai na thuti atarĩ ekĩra, ũkahatĩrĩria kĩratũ, ũkagũtha rũhĩ ũkamwĩra ahũre cimairũ. Aarega ũgekĩra mbamba kanua akahana ta aratheka, akoimagario agathiĩ kũrĩkĩrio hau hangĩ nĩ igunyũ.’
Mwangi kũigua ũguo akĩguthũka arorete na ya mbabu na akĩiguo agĩikia ng’indi ta ũyũ watahĩkaga. Erĩ, gũtirĩ wakundĩte cai rĩngĩ. Mwangi agĩcoka agĩikara thĩ akĩĩra Kamaanja, ‘Rĩu tigana na ndeto icio.’
‘Reke ngwĩre iria mũnene ũcio anyumagaria nacio.’
‘Aca tiga akorũo nĩ cia kũnjiria ngoro.’
‘Anjĩra mũcara nĩ ndabũ. Hena ribu ya thikũ na nuthu o mweri. Icio nĩ ikũmi na inyanya mwaka. Hena warũbanji ya kũrĩha cukuru. Wahĩtũka kĩgeranio ũcokerio.’
‘Cukuru ya kĩĩ ningĩ.’ Mwangi akiĩũria Kamaanja.
‘Githĩ ndũĩ wĩra ũcio nĩũthomagĩrwo. Hena koci ĩĩtagwo mocarĩ cayanici. Ya mĩeri kenda na warĩkia ũheo ndiburoma. Hĩndĩ ĩyo mũcara ũrũge maita mana kana matano. Na nĩwakĩmenya atĩ gĩtonga nĩkĩo kĩrarĩha cukuru. No ĩkĩrĩ ya ũtukũ.’
‘Nĩndamenyaga kuma tũrĩ o cukuru atĩ wee nĩwendete cayanici-ĩ, no ndiagĩciragia atĩ nĩ ya arĩa akuũ. Ĩĩ nĩũraimanjini rĩu wee, Kamaanja wa Ndamarĩ, ũkĩgarũrania na mĩrurumba iyo ũmĩhumbe thuti na tai ũcoke ũũke turĩanĩre ngima nawe.’
‘Wĩra nĩ wĩra. Cio mbia iria marĩhaga ciĩna mbica ya Wangũ na mbaũ no mbaũ, na cekeri no cekeri, kana ĩ kuma mocarĩ kana mĩgithi-inĩ bata nĩ mbica ya Wangu.’
‘Hĩ! Rĩu wagweta mĩgithi thimũ nĩyũkire. Ũmũthĩ kawĩra ka mĩgithi nĩkoimĩrire na nĩ ga thaa ithano nĩguo mburũka ciugire.’
‘Kau ndingĩenda gũkaringa itherũ nĩko karĩhaga thitima. Mĩgithi ĩ raithi gũkumutha tondũ wawonereria maaĩ mahiu nĩgũthiĩ ũrĩkanĩtie naguo, Ũcio ndũngĩmenya mathaa magĩthira nĩ ũrĩa mũndũ akoragwo ateng’eretio.’
‘Ũkuumĩra thaa cigana.’
‘No manana nĩ kinya thaa imwe.’
‘Nakuo mocarĩ atĩa?’
‘Ũkĩũĩ njuma na kiumia tũtithiaga. Githĩ tikĩo ngũhota gũthiĩ mĩgithi-inĩ. Ndera gĩtonga kĩu nĩngagĩcokeria ũhoro mwambĩrĩrio.’
‘Gĩtinakũũria ũhoro wa maratathi?’
‘Ĩĩ nĩtwaria. Ndamwĩra ũrĩa njikaire. Anjĩra bata no ngorũo itathũkĩtie ibuku. Cukuru ũcio nĩ ũheanaga marũa na no-ohithanie waya.’
‘Kaarĩ mũhĩndĩ nanĩo me ũcori ũcio?’
‘Aca. Nĩ mũnainjeria.’
Mwangi akĩng’otha. Nĩahiũranĩtie na manainjĩria na ndarĩkĩtie wega. .............

Nitugathii na mbere ruciu rungi.

2006-10-28T18:46:00.000-04:00

KAMAANJA WIRA-INI 1

Mũrata wakwa Mũthomi Mugĩ,
Turatigĩrĩire Kamaanja akionana na gĩtonga gĩa kũrĩa arokaga wĩra. Nimakĩaririe maũndũ marĩa matũmĩte atũmanĩrwo, na akĩhũndũka agithiĩ kũhe Mwangi ũhoro wa ũrĩa ona. Thiĩ na mbere na gũthoma na ũnjokerie ũhoro menye kana tũrĩ o hamwe.

Kamaanja nĩagĩcokirie makinya na thutha o nginya kũrĩa maikaraga na Mwangi wa Bethi. Atiigire era mũnene wa wĩra ũcio atĩ amũhe matukũ merĩ ambe ecirie wega ũhoro ũkoniĩ ndeto ĩyo ya wĩra ũcio aheagwo. Mũnene agĩkĩmũhe namba cia thimũ akĩmwĩra eciria no amũgambĩrie nĩgetha mabange wega ũrĩa ekwambĩrĩria wĩra. Nĩ akĩmũheyangire maũndũ maingĩ makoniĩ wĩra nĩgetha agĩtua cira akorũo ena wariĩ wa maũndũ. Akorire Mwangi etambũrũkĩtie gĩtĩ-inĩ agĩthoma kagathĩti ka mawĩra na agathikagĩrĩa nyĩmbo ciahũragũo cii ndii-inĩ.
‘Nĩkĩĩ mũndũ woma ta Karĩithi akiuma Rware? Ndiĩrĩga gũkuona wĩitĩte na athi waya kaĩ ũkũrokete ha?’
Kamaanja akĩmũrora na akĩrika kuohora tai na kũruta nguo icio ekĩrĩte cia ũrugarĩ. Akĩrora gĩkombe kĩarĩ hau kamethainĩ akĩũria Mwangi, ‘Nĩ ũgũtigĩtie gacai? Iria ndona itingĩheyanwo nĩ mũndũ wĩna heho nda.’
‘Wĩteithie ma Kĩrichũ me hau kĩbũyũ-inĩ. Kaĩ watũngana na nyoni ĩna mũkamo?’
Kamaanja akĩruta gĩkombe gĩa kaurũ kabati-inĩ yarĩ hakuhĩ na mũrango. Agĩkĩra cai kuma kĩbũyũ-inĩ, akĩũigĩrĩra kamethainĩ agĩikara thĩ mang’ethanĩrĩte na Mwangi. Mwangi agĩcũrũria magũrũ kuma gĩtĩ-inĩ, akĩigĩrĩra igokora maru-inĩ o anyitĩte kagathĩti karĩa athomaga akĩĩra Kamaanja, ‘Ndegete matũ ta mbawa.’
‘Niĩ ndona kanyoni wa ng’ethe, na ti Ng’ethe wa Munga. Maũndũ ma gũkũ rũraya nĩngũikara ingĩkamamenya.’
‘Ndũrĩ wiki, ona ene kuo matimoĩ gũtuĩke oki nĩo mekũmamenya wega. Rehe ũhoro tiga kũnjigĩra ta mbeca irĩ bengi.’
‘Narĩ korũo nĩ mbeca ciĩ bengi gũkĩra ũrĩa ndona.’
‘Wee mũndũ ũyũ ngwĩraga korũo ndeto nĩ irio no ũtũme mũndũ akue nĩ thuti.’
‘Niĩ ngũtaimĩte kĩbathi kĩrĩa kĩhĩtukaga haha thaa igĩrĩ. Na gĩtinacererwo. Ndathiĩ ndaigĩrwo bara ya komoni ndaingĩra namba twendi ndaigĩrwo kĩhingoinĩ kĩa wĩra-inĩ. No nĩnyambire kũhĩngĩcĩka hanini tondũ nĩũĩ niĩ ndirĩ ndathiĩ kũndũ kũu mũthenya. Ndagĩthiĩ ona harĩa menyerete na mũrango wa thutha, ndakora mũthigari, anjĩra mũthenya andũ mageraga mũrango wa na mbere.’ Mwangi akĩmenya ndeto iyo yahota kũraiha. Ningĩ nĩoĩ atĩ Kamaanja ti wa kũhĩkwo na ndeto aheanaga o kahora na kinyi. Agĩũkĩra akĩoya gĩkombe gĩake akĩrika gũkunũra kĩbũyũ eĩkĩrĩre cai. ‘Niĩ rĩrĩa ndũngirwo nĩ kĩbau ndona ta atarĩ kũu ngũthiaga. Ndacoka na thutha ndoka rĩngĩ o kahora ndona gũtirĩ mũrango ũngĩ. Ndagĩciria nogũkorũo kwĩ mawabici maingĩ. Ndaingĩra. Ndegweta rĩtwa na atĩ nĩ mũnene wa kũu ũndũmanĩire tuonane. Ndonanio nake na arika kũnjĩra ũrĩa akenetio nĩ wĩra wakwa. Akĩĩnjĩra nĩ ekwenda kũhe wĩra ũngĩ. Ĩĩ tamba ũnjĩre atĩrĩ, nĩ ũrĩ wathiĩ mocarĩ?’
‘Ĩĩni ũkĩũĩ kũrĩa mboco-inĩ mathiko no ngiya ngari ciare mũcabara kuma mocarĩ nginya mũciĩ. Na tũragĩtũũraga tũgĩraga andũ mocarĩ ya kanjũ kana ya Kĩnyata.’
‘Ndirauga gũthiĩ mocarĩ hau nja na kuoya ithandũkũ na guikia ngari-inĩ ũtoĩ nĩkĩ kĩho thĩiniĩ. Ndĩrauga gũthiĩ mocarĩ thĩiniĩ na kũhumba mwĩrĩ nguo na kũwĩkĩra ithandũkũ ũcoke ũnengere ene.’
‘Aca ũcio wĩra ndirĩ nda wĩciria ona ndiũĩ mũndũ ũũrutaga. No makĩrĩ kuo. Indĩ ũcio ũragĩũkĩra ha harĩ we na gĩtonga gĩaku?’
‘Gitonga kĩu kĩanjĩra nĩ gĩkũhe wĩra.’
‘Wa kũhataga wabici kana wa kũbanga mabuku?’
‘Aca, o wa gũthambagia, no nĩgũgĩthambagia acio makoragwo kuo.’
‘Tũtirĩ hamwe, kaĩ kũu arĩ gwa tũcũcũ?’
‘Aca, kũu nĩ mocarĩ.’
Mwangi akoretwo ahingũra kĩbũyũ na akanyita ngunĩko na guoko kwa ũmotho. Akĩrora Kamaanja athamĩtie kanua na akagega. Agĩkonorera Kamaanja maitho ta mbirigũi. Akĩoya cai agĩĩkĩra ngunĩko-inĩ, akĩoya gĩkombe agĩkunĩka kĩbũyũ nakĩo, o arorete Kamaanja. Aathiĩ gũkunda akĩona ũrĩa ahĩngĩcanĩtie ndeto agĩĩkĩra cai gĩkombe-inĩ na agĩkunĩka kĩbũyũ wega na ngunĩko yakĩo o arorete Kamaanja.
‘Ngai baba! Atĩrĩrĩ wa Ndamarĩ, ũrenda kũnjĩra atĩ wee ũtũire ũrutaga wĩra mocarĩ na ũgoka tũkarĩanĩra ngima haha na ndũrĩ wanjĩra?’............

.....Ruciu rungi nitukaraniria.

2006-10-25T15:36:00.000-04:00

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ,

Ta reke ngwĩre ũrĩa ndeka, ngũtwarithĩtie rũgano na mbere, ndagĩthiĩ kũhihinya mbini ĩno atĩ nĩguo ndĩkĩrũcĩbu. Komubiuta wĩng’athĩrie. Ngĩthiĩ kũhihinya ĩno ĩngĩ rũgano wĩtharũkĩre. Riu ng’athĩtie ta iria ciarĩ gwa Thiaka, Thiaka akĩrumwo nĩ aka ake. Nĩnjũĩ nĩngũrũcaria nginya ndĩrũone no wa mũira wa rũũkĩĩte, kirĩrĩria oro ũguo. Gweterera ti kũinaina. Rwa kĩaga-rĩ ĩ ndĩkĩandĩke rũngĩ githĩ to niĩ ngwandĩkĩte rũu ruora. Aha! nayo tekinoronjĩ ĩno nĩgatũkohia.

2006-10-20T02:49:00.000-04:00

Mũrata wakwa Muthomi Mũgĩ,

Rĩu nĩnjokete kĩhaaroinĩ gĩkĩ na mĩaki nĩgetha tũnyitanĩre ũhoro ũyũ wa gũkũria na gũtũũria rũthiomi ruitũ. Nĩndĩranyitĩtwo nĩ thieya ona gũkua ngoro ngĩĩra ati hihi no kwĩyarĩria ndĩyaragĩria. No ndathoma ũrĩa amwe anyu moigaga na moigĩte thutha wa gũthoma maũndũ marĩa twaranagĩria na inyũi, ndĩrekĩrwo thing’a na ndĩroiga ngũthiĩ ta ngari njerũ. Rĩu gĩthiĩi na mbere na gũthoma na makĩria mũreke menyage atĩ no mũrathoma na hihi mũgateithĩka. Ona akorwo no gũtheka ũthekaga nĩ maũndũ marĩa wathoma, njĩra naniĩ ngenere ho tondũ gĩkeno gĩakwa nĩwe ũkene.
Ningatho gishungwa nĩ ciugo ciaku.
Kunda na ũkundũkie nĩtũthiĩ nĩgũkĩire.
Ngai njega.

2006-10-18T23:54:00.002-04:00

WIRA WA KAMAANJA

Mũrata wakwa Mũthomi mũgĩ,

Nĩndakũnyita ũgeni kĩhaaroinĩ gĩkĩ na ndahoya ũngirĩre tondũ matukũ nĩmathiangĩte nginya rĩrĩa twĩrĩgĩte gũcemania. Nĩngoretwo hatĩkainĩ ya mahinda ona thieya ndwagĩte gũkorwo ho, ngagĩcererwo nĩ gũtwarithia mũtambo ũyũ na mbere. Nindakwĩra atĩ nĩngũtwarithia wĩra ũyũ hatarĩ thieya. Ona macini ino yarehe wagagu, ta ugua iragragia, ngũthiĩ kũgĩra ĩngĩ ndĩmĩre atĩ tiyo ĩngũrĩte nĩniĩ ndĩmĩgũrĩte na no ngiya ĩnjathĩkĩre.

Hakĩrĩ ũguo, matukũ macio mahĩtũkĩte nĩtũkoretwo na maũndũ maingĩ na tawe mũthomi mũgĩ nĩũũĩ marĩa magũkoniĩ na ũrĩa ũhotete kũhũrana namo. Uguo noguo nake Mwangi wa Bethi mena Kamanja makoretwo mena maũndũ maingĩ Kamanja agĩkinya kwa Wangũ.

Kunda maĩ na ũhũmũke, ũcoke ũikĩrie, thamara, korora na ũtue ngũhe ũhoro wa mwene nĩ ũmwe gĩkĩ kĩngĩ nĩ kĩrĩndĩ. Gũthiĩ nĩ kuona na kũona ũrirũ ti gũkũra, kĩhĩĩ kĩonire ũrirũ mbere ya ithe. Kamaanja nĩohithanĩirio waya nĩ Mwangĩ na agĩtwarwo kwa mbũrũka cia wĩra, akĩonerwo kawĩra go ũtukũ ga gũthambia nyumba yarĩ na mbarabu. Nĩ agĩkumuthire nyũmba ĩyo wega na ĩkahenagia mũno. Mwene nyũmba nĩendire kũmenya nũũ ũcio wathambagia thingo, mirango na ndirica wega ũguo. Agĩtũmana akiuga mũndũ ũcio oke monane nake mathaa ma mũthenya. Kamaanja gũkinyirio riboti ĩyo, no tai ahoire, akĩnyua ngingo ta mũndũ ũrenda kwĩita. Na tondũ kwarĩ o hingo ya heho, akĩnyua kabuti na mahũthũ agĩgĩthiĩ akĩhuhaga mĩrũri tondũ nĩ ehokaga nĩ ekuona mawega.

Kamaanja ndathiĩte kũndũ kũu athambagia kwĩ mũthenya. Atwaragwo na ngari ya wĩra-inĩ, akaigwo kĩhingo-ini kĩa nathutha, akahingũrĩrwo nĩ mũthigari na akambĩrĩria wĩra wake. No nĩeyuragia kĩrĩa gĩatũmaga nyumba ĩyo ĩkorwo na heho ũguo na kũrĩa kũngĩ nĩgwekĩrĩtwo ũrugarĩ. We ageciragia atĩ nonga hihi macini ya ũrugarĩ yarĩ thũku.

Kamanja nĩ akĩingĩrire wabici na akĩonanana mũnene. Munene akĩmwĩra atĩ nĩakenete mũno nĩ wĩra mwega ũrĩa arutĩte. Akĩongerera atĩ nĩgwakoretwo na andũ aingĩ marutĩte wĩra kũu na matigana gũikara mũno na angĩ matiarutaga wĩra wega ta Kamanja.
‘Nĩkĩo nĩ ndĩreciria atĩ no ngũhe wĩra ũngĩ tondũ wa ũtheru waku. Andũ aya maikaraga gũkũ nĩmendaga kũigwo marĩ atheru. No ũhote wĩra ũcio?’ Munene ũcio akĩuria Kamaanja. Kamaanja akĩmũrora na agĩikia maitho kũu wabici na ndone mũndũ ũngĩ, akĩmũũria, ‘Andũ arĩkũ?’
‘Aya makomaga gũkũ.’ Munene agicokia.
‘Tũtirĩ hamwe, gũkũ ndionaga ta arĩ mũkawa. Ningĩ heho ĩrĩa ĩkoragwo kuo ndikuona ta kũrĩ mũndũ ũngĩmĩtiiria.’
Mũnene ũcio agĩthekatheka akĩmũũria, ‘Kaĩ ugaga gũkũ nĩkũ?’
‘Reke njuge ndirĩ ndeciria niĩ no wĩra wa gũthambia na kũhata ndutaga mathaa mathira ngainũka.’
‘Gũkũ nĩ mocarĩ. Na ĩno nĩyo mocarĩ ĩrĩa nene rũgongo rũrũ. Kũu ũhataga gũtiagaga ta cimba kuma ikũmi kinya mĩrongo ĩĩrĩ. Rĩrĩa wĩra wĩ mwega nĩtũkoragwo na cimba mĩrongo ĩtatũ. No rĩu wĩra nĩ ũnyihĩte andũ matiragwa mũno ndiũĩ nĩkĩ.’

Kamanja aathamĩtie kanua ta ũyũ wambĩtwo na mboorio. A'tumia gakahingũka ta kagucagio na mĩgucũũki. ‘Atĩ gũkũ nĩ mocarĩ?’

Thii na mbere.........ruciu

2006-07-28T00:47:00.000-04:00

KAMAANJA KWA WANGU

Riu ta reke tugithii na mbere.....

Ni thutha wa matuku maingi kuhituka, na riu Kamaanja niakirikitie kuhikia Mugeeci.

Kamaanja nĩakiumagarire. Aumagaririo ngiya kĩharo kĩa ndege nĩ mũratawe Kabaca o hamwe na Mũgeci. Ni thutha wa gũikaranga matukũ maigana ũna na kuona atĩ gũtirĩ kĩngĩaringire kĩngi kiume mwaki. Kahuwa nĩgathũkĩĩte thoko nĩundũ thirikari yaingĩrĩire wĩra utarĩ wayo. Uici na ũhahami igĩtuika nicio ciatongoretie. Arĩmi a kahuwa magĩtigana nako, makĩrika kũhanda mboco cia mĩciiri na thara wa ng’ombe. Itũũra rĩkĩrika kũhũũta na anake aingĩ na airĩtu makĩrika gũcaria njĩra cia kuumagara. Arĩa maarĩ na mahinya nĩmathiire mabũrũri ma rũraya. O ũrĩa wakinya, agĩa na tũmĩri ageeta ũrĩa ũngĩ. Nĩkĩo Kamaanja akĩhaicire ndege arorete kwa Wangu, ta ũrĩa kwa ngeretha kwamenyerete gwĩtwo. Nĩmaarangĩtie na wakinĩwe Mwangi wa Bethi ũrĩa wathiĩte kabere na akamwĩra acarie njĩra aumagare. Na tondũ kagũrũ ke mũhu na ke ĩme itihanaine, Kamaanja nĩacokanĩrĩirie tubeca tũrĩa aarĩ natuo na thutha wa kũheo marũa wabicinĩ ya barothi wa ngeretha akĩhaica ndege. Kwarĩ mũthenya wa mwaka mwerũ, makĩrarĩte makĩrũgia mwaka na ndũrũhi nene na magĩtinda makĩrĩa nyama na gũikurũkia na kĩrĩa o mũndũ eyendagĩra. Ndege yakũũraga thaa inya cia ũtukũ.

2006-07-13T06:02:00.000-04:00

'Wee!!! Ithe wa Gicini!!'
'Wuui!!'
'Ta njeterera hanini!'
'Hiuha!'
Agicuacua amukinyire. Kwari muthenya o ta wa umuthi, ona riua noriarokete kuratha. Na ng'ombe nociakamitwo na iria rikendio ndiriini gwa thothaiti.Ona andu no megagurite na aria mathiaga mawira Nyairobi magathii amwe mena tai na aria angi matari. Ehugura akiona mundu ucio wamwitaga ta eguthua, akirugama amweterere.

O nawe murata wakwa rugama oro uguo nonjukite thuathuite.

Nganga wa Wairia

2006-06-05T03:02:00.000-04:00

Murata wakwa muthomi mugi,
Riu hihi uroiga nindariganiirwo niwe. Aca. Ni matuku marathii na ihenya nanii nonjukiite hanyukite ningugukinyira. Ndukanoge nigweterera utari muhe nimuigire. Gweterera ti kuinaina na cia athuri inyuagira thutha. Nonjukite.
Nganga wa Wairia

2006-04-18T03:28:00.000-04:00

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ,

Hihi no ũririkane rũgano rũrũ rwa hiti.
Tene tene mũno no ti tene nĩ hĩndĩ ĩrĩa bunda ciarĩ na hĩa nĩ kwarĩ na hiti inya cia mũthemba ũrĩa wĩtagwo kiuga mbu. Igĩcangacanga nĩũndũ wa ũrĩa ciahũtĩte niciakorire handũ hathĩnjĩirwo mbũri na hagatigwo mathagiro mana.
Irĩa yarĩ mbere ĩkĩmaguthũkĩra ĩkiuga, ‘Niĩ nĩniĩ ndona na nĩniĩ ngũgaya’. Hiti icio ingĩ igĩkiuga no wega kĩgae. Hiti ĩyo yoneete ĩkĩrika kũgaya.
Ikĩoya ithagiro rĩmwe ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ rĩakwa rĩa kuona.’ Ikĩrĩa rĩu.
Ikĩoya rĩa keerĩ ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ rĩakwa rĩa kũheo.’ Ikĩrĩa rĩu.
Ikĩoya rĩa gatatũ ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ rĩakwa rĩa mũgai.’ Ikĩrĩa ona rĩo.
Ikĩoya rĩa mũico ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ riitũ tũtharane, na nĩndathara.’ Ikĩhuria na ĩkĩrĩa.
Hiti icio ingĩ cioimanirie na gũcũna thakame ĩrĩa yaitĩkĩte kũu nyeki inĩ nayo hiti kiuga mbu ĩgĩkorwo ĩhũũnĩte mũno.

Rũgano rwakwa rwathirĩra hau.

2006-04-13T03:36:00.000-04:00

NĬTŨKŨRIEI RŨTHIOMI RWITŨ

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ,

Hihi no ũmenye kĩhumo gĩa ciugo nyingĩ tũtũmagĩra rũthiomi-inĩ rwitũ rwa gĩkũyũ? Mahinda maingĩ tũkĩaria tũtihũthĩire gũtarania na kũũrania ciugo imwe ciokire atĩa na igĩtuika cia gwĩtĩkĩrĩka taarĩ cia gĩkũyũ. Uyũ nĩ ũndũ wa gũtũma twĩtĩkie atĩ rũthiomi nĩ rũkũraga na kwĩyongerera ciugo na mũtaũrĩre wacio. Hihi wee no ũmenye kĩhumo gĩa ciugo ici tũhũthagĩra o mũthenya tũkĩaria?

Igooti njanji njeera wakiri baĩni

Kahũa cai turungi kabiaru thubu thamaki

Cati burana tai thaa iratu thogithi kabuti

Thani gikombe giciko thuburia muiko

Ngaari mutokaa ndereba betũrũ taĩri kaburaita kĩrori

Mũbutĩti bendera

Bengi mbeca thendi mũcara

Thengiũ

Thigũkũũ

Mabati maturubarĩ koroga mĩcumarĩ thoo nyondo

Cabaci tothi mugate gĩtowero

Kĩbandĩ kĩraũni tigiti rĩthiti ibuku

Nairobi Naivasha Nakuru Nanyuki Karau Njororoko

Longonot Limuru Aburandi Kijabi Subukia Gilgil

Rũthiomi rũngĩaga gũura no ruthire. Ota ũrĩa mbeũ ĩngĩaga kũmenyererwo yahandwo ĩngĩũra kan ĩbuthe noguo rũthiomi rutariĩ. Umũthĩ rũthiomi rũgeni rwa chen’gi nĩruo andũ ethĩ maaragia. Twaga kwimenyerera tũkĩĩhũgũra tũgũkora rũthiomi rwitũ rwathirire. Hihi wee wi mũtũũria kana wĩ mũnini wa rũthiomi rwitũ?

Ta wĩcirie ciugo ingĩ tũhũthagĩra itarĩ cia kĩhumo kĩa rũthiomi ruitũ no rĩu nĩciatuĩkire cia gĩgĩkũyũ. Nĩtũcokanĩrie, tũkũrie na tũtũrie rũthiomi rwitu.

2006-04-03T17:56:00.000-04:00

NŨ TŨGŨTŨMA?
Mũthoomi mũũgĩ, ta reke twĩcirie twĩ hamwe ũhoro wa gũkũria na gũtũũria thiomi ciitũ. Rũthiomi rwitũ rwa gĩkũyũ tũkũrĩte naruo, tũkohĩga naruo, tũkagana ng’ano naruo, tũkagwatania ndaĩ naruo, tũgathimũra thimo naruo ona tukaina nyĩmbo naruo. Maũũgĩ ma rũrĩrĩ rwitu mothe mahithĩtwo rũthiomi-inĩ rwitũ.

Rĩrĩa mũthũngũ okire bũrũrinĩ witu, akorire tũkĩaria rũthiomi rwitu. Agĩũka na rũthiomi rwake rwa gĩthũngũ kũma bũrũri-inĩ wake. Rũthiomi rwake nĩrwakinyĩte hĩndi ya kwandĩkwo na ndemwa na mũndũ akahota kũrũthoma na kũrũmenya ona kũrũtũũria tondũ wa kwandĩkwo. Mũthũngũ nĩakĩgeririe kwandĩka rũthiomi rwitũ rwa gĩkũyũ ona gũthomithia arĩa mahotaga gũthiĩ mathukuru. Nitwakĩgĩire na mweke wa kũhota kwandĩka rwario rwitũ na andũ aingĩ makĩmenya kũrũthoma. Mabuku maingĩ nĩmacabirwo na gĩkũyũ na macukuru magathomithania kwandĩka na gũthoma gĩkũyũ. Uhoro ũcio nĩwamamĩrĩirio thutha-inĩ na rũthiomi rwitu rũkĩagithio kĩene thĩiniĩ wa mũtaratara wa gĩthomo kĩa marũa macukuru-inĩ.

Aciari arĩa o mathomete gĩkũyũ me cukuru, makĩehereria ciana ciao mĩeke ya gũthoma gĩkũyũ. Macukuru marĩa mathomithagia gĩkũyũ makĩonwo taarĩ ma gũcokia ciana na thutha. Ruthiomi rũkĩagithio mweke wa gũkũra na gĩthũngũ gĩgĩtuika nĩruo rũthiomi rwa mbere macukuru-inĩ.

Nĩkũrĩ andũ tondũ wa mũciarĩre wao mateheetwo kĩheo gĩa gũthoma na kwaria thiomi ng’eni. No mangĩheo mweke wa kwĩyaaria kana gũtarĩria ũndũ na rũthiomi rwa gĩkũyũ maheanaga maũndũ ma bata na ma ũũgĩ kũringana na ũrĩa rũthiomi rwitu rũtariĩ. Rĩu mũndũ ta ucio rĩ, no eerũo ati ti mũgĩ tondũ ndangĩhota gũtarĩria ũndũ na gĩthũngũ? Wathiĩ Caina ũgũkora makĩaria gĩcaina, makandĩka gĩcaina na magathoma gĩcaina. Wathiĩ Njĩrĩmani otaguo, Baranja otaguo ona Ngeretha. Kũu guothe andũ acio matitaragwo atĩ nĩ akĩĩgu atĩ tondũ mararia rũthiomi rwao. No woka mabũrũri ma Abirika, mũndũ akorwo ndaaragia rũthiomi rwa ruraya ndonagwo ta e mũgĩ. Nĩkĩ? Gitũmi kĩnene nĩtondũ mũkoroni eekĩrire andũ airũ meciia ma gwĩthũũra, na gũthũũra maũndũ mothe ma ndũire, na kwenda kuoya maũndũ ma mũthũngũ taarĩ mo ma bata makĩria.

Hakĩrĩ bata ũrĩkũ wa gũkũria rũthiomi ta rwa gĩkũyũ? Gĩtumi kia mbere nĩ atĩ twaga kũrũkũria nĩgũthira rũgũthira. Mwaki ũhoraga nĩ kwaga ngũ. Ithuĩ nĩithuĩ twĩna kĩrĩti gĩa kuuna ngũ. Ti ngu cia mbucĩ na mahuti, no nĩ ithukĩ na mĩgogo ya kũraaria mwaki ona kwĩ mbura. Andu arĩa magĩĩte na mĩeke ya gũthoma mũno na makagĩa na ndigirii cia mathomo matiganĩte mena wĩra mũnene wa gũkũria rũthiomi. Nĩkũrĩ andũ me matũrainĩ kana ona macukuru-inĩ mangiandĩka maũndũ mangĩigananio na githomo kĩa ndigirii, no matirĩ na ũhoti wa rũthiomi rwa gĩthũngũ. Andũ acio magĩrĩirwo nĩ gũtindĩkĩrĩrio maandĩke maundu macio onakana mamekĩre thĩiniĩ wa thani cia kĩnanda na gikũyũ nao athomi arĩa mena maũgĩ maingaingĩ mamathome na mamarũnge ona maheo marũngo marĩa mamaiganĩte. No kũhoteke tũngikũria rũthiomi rwitu wega andũ manyitage kinya ndigirii cia ndagitarĩ mathomete na rũthiomi rwitu. No tondu ndiambaga na magua, ũndũ wa mbere nĩ athoomi aitũ mambe meyũhĩgie na rũthiomi ruo rwene magĩcoka kũnoora arĩa angĩ.

Wa kerĩ, gũkũria rũthimi rwitũ nĩgũgũtũũria maũndũ ma undũire witũ. Nĩkũrĩ na maũndũ maingĩ matangĩigĩka wega na rũthimi rwa kĩgeni. Maingĩ mataũrwo na rũthiomi rũngĩ nĩmagaga cama ona magate muoroto wamo. Gũkĩrĩ ũguo hena bata mũnene wa kwandĩka na gũtũũria rwario nĩgetha morutani manene ma rũrĩrĩ rwitũ matikorĩre thĩ. Thimo, ndaĩ, marebeta ona nyĩmbo ciataũrwo na thiomi ingĩ nĩciagaga kũmenyeka wega.

Wa gatatũ, nĩgũcokia rũũĩ mũkaro harĩa twatereire mbere tũcokere oho. Mũndũ ainaga na gatiirũ gake na tũtingĩtũũra tugaga tũrĩ agĩkũyũ na nĩtwateire rwario ruitũ. Nĩgetha tũhote gwĩtĩĩa na rwario rũitũ no nginyagia twambe tũrũkũrie, tũrũgitĩre, na tũrwĩkĩre kĩene. Aria a thiomi ingĩ matingĩũka gũkũria rũthiomi rwitũ, ona kaingĩ mekwenda tũthome thiomi ciao. Hingo nĩ nginyu rĩũ andũ a gĩkũyũ mahurunjũkĩte thĩ yothe, moe mweke ũyũ mambĩrĩrĩe gũthomithania rũthiomi ruitũ macukuru-inĩ ma thĩ ng’eni. Ucio to ũndũ wa kũgĩa na mĩeke ya mawĩra, no nĩ ũndũ wa mũndũ gwĩtĩĩya ahotete kwambĩrĩria gũtwarithia rũthiomi ruitũ na mbere.

Tũgĩĩke atĩa? We naniĩ na ũcio ũngĩ ũkũmenya nĩtuuge gaka nĩ koiga gatũne. Thegere igĩrĩ itiremagwo nĩ mwatũ, ndakũya nawe wamũkĩrie ũikĩrie ũcio ũngĩ uuthi na nĩtugũtooria. Indĩ wareka rubace niwe ũkũhakwo gĩthoongo.
Yukia uuthi.

2006-04-03T03:34:00.000-04:00

MŨGAMBO WA ŨRATHI

Ũyũ nĩ mũgambo wa ũrathi kuuma ngurunga-inĩ irĩ nguurio cia matũũra ma endi thayũ wa bũrũri.

Atoongoria marĩ kũrika kũhuuha coro, o mũndũ akĩanĩrĩra ũrĩa egũtongoria bũrũri. Angĩ ona matehotete maroiga nĩ mekũhota bũrũri. Nĩmegũgĩthiũrũrũka matũũra makĩinaga kaarĩ. Nĩmagĩũkĩte makĩĩhuhagĩra mĩrũri angĩ mena mbugi nĩgetha tũmathikĩrĩrie.

Mũgambo wa ũrathi ũroiga atĩrĩ, Andu akwa maninagwo nĩ ũndũ wa kwaga ũmenyo. Tondũ nĩũkĩregete ũmenyo-rĩ, o na niĩ nĩngũkũrega. Hingo nĩ nginyu andũ aitũ tũbaare wega na tũthuthurie wega arĩa maroka makĩhuhaga coro. Mbarĩ ya karĩa nĩme na ya kanyua ikame no hĩngo mekwĩyumĩria. Tũtikũhe hiti keerĩ, mwana ti ngwacĩ. Burũri ti tothi o kũrĩa mũndũ oima akauga ahakĩrwo maguta na aheo ndubia.

Rwĩmbo rũngĩgĩa akũi aingĩ nĩ kũbaca rũbacaga. Bũrũri, tondũ wa mehia maguo, nĩũgĩaga na anene aingĩ, ĩndĩ, tondũ wa gũteithio nĩ andũ arĩa ataũku, o arĩa me na ũmenyi, no ũtũũre ũkindĩirie. Arĩa makĩrĩ na ũmenyi na ũtaũku, hĩndĩ nĩ nginyu mwĩyumĩrie mũteithie bũrũri. Kigera nĩkĩnoraga kĩrĩa kĩngĩ, na mwaki ũhoraga nĩ kwaga ngu gĩũkĩrei tũthaitĩre bũrũri witũ, tũũhĩganie, tũtiiranĩrĩre, na tũteithanie tondũ twaga gwĩka ũguo twĩ ngwatanĩro tũgaitĩrĩrwo irima rĩmwe twĩ ngwatanĩro.

Mũgambo wa ũrathi ũroiga atĩrĩ, wa kĩrimũ wĩtirimagia na mũũgĩ na mwendi gũtaarwo nĩ mwendi ũmenyi, ĩndĩ mũthũũri kũrũithio nĩ kĩrimũ kĩũru.

2006-03-28T01:56:00.001-05:00

MŨGAMBO WA ŨRATHI.

Uyũ nĩ mũgambo wa ũrathi kuuma ngurunga-inĩ irĩ ngurio cia matũũra ma endi thayũ wa bũrũri.

Ta ikia maitho bũrũriinĩ wone ũrĩa bũrũri wĩna wagagu na wagĩĩte gũkindĩria. O mũthenya no matandiuko matarĩ na njĩra. Ũici wa mbeca cia bũrũri, ũcini wa magathĩĩti, imaramari cia gukomborwo, gatiba njerũ, na ng’aragu bũrũri-inĩ. Nao atongoria no ciira ũtarĩ na njĩra magĩcirĩra ũtongoria wa ciama matahe bũrũri. Matingĩikara thĩ maciire ũrĩa megũthondeka bũrũri na maingate thĩna. No tondũ nĩmaingatiire thĩna kwao mĩciĩ, mageciria thina nĩwathirire bũrũri-inĩ.

Mũingĩ wa bũrũri, hingo nĩ nginyu twĩcokere twĩyũũrie atĩrĩ, atongoria aitũ nĩmarathiĩ na mĩthiĩre ya ma na kĩhooto? Nĩmarũgamĩrĩire maũndũ marĩa maugiire hĩndĩ ya kũhoya mĩtĩ? Na ithuĩ-rĩ, nĩtwendirie mĩtĩ iitu mbeca inyanya? Ririkana angĩkorwo mũtĩ waku nĩwendirie ndungihota kwira mũtongoria ũrĩa wathurirwo atĩ ndareka wega. Niweyendirie ũgĩtuĩka ngombo yake. We gĩkire oro ũguo na mathĩna maku tondũ rwĩga rwaku nĩwaihũrĩirwo na ũkĩrĩa na thiku ĩmwe kana ĩgĩrĩ. Tiga gũthumbũra mũgambo wa ũrathi kinyagia acio angĩ mambe maihũrĩrwo.

Nawe ũtathiire gũikia mũtĩ wĩna kĩhooto kĩrĩkũ gĩa gũteta na wakiugire o ũrĩa kĩrĩina, nĩgĩakĩinire ũguo, ũgukĩũria ũũ? No rĩrĩ, wee warũgamĩrĩire ma yakũ ũgĩikia mũtĩ wakũ na kĩhooto, ũgĩthuura mũndũ ũrĩa wonire nĩwe wagĩrĩire, gĩũkĩre rĩu hingo nĩ nginyu wĩtie mũcara. Nĩtweherie meciria-inĩ maitũ wendia wa mĩtĩ nĩguo tũhote gũkũũrĩra atongoria maitho tũtarĩ na thoni. Atongoria mathikĩrĩrie gũkaya kwa ene bũrũri twehererio maũndũ maya:
twehererio ũici,
twehererio ũmaramari,
twehererio kũhũũrwo nĩ mĩkora ũtukũ na mũthenya,
twehererio mahaki,
twehererio kuingatwo mĩena ĩmwe ya bũrũri,
twehererio ũtongoria wa ukabira,
twehererio ũici wa mbeca cia bũrũri,
twehererio ngaragu,
twehererio mĩrimu ta mũkingo,
twehererio barabara itangĩgereka nĩ marima,
twehererio wagi wa mĩeke ya gĩthomo maunibacĩtĩ
twehererio uitangi wa mbeca cia mũingĩ nĩ atongoria
twehererio wagi wa mawĩra ona andũ aitũ marĩ athoomu
twehererio mawaganu maria mongererekete bũrũri inĩ mangĩ matarĩ monwo
twehererio kũnyararwo nĩ mabũrũri maria mangĩ ma thĩ ng’eni.
Na twehererio maũndũ marĩa moothe matũmaga eene bũrũri maikare magagĩĩte na makaaga kũiganĩra bũrũriinĩ wao.

Mũgambo wa ũrathi ũroiga atĩrĩ, Thiĩ ũkere andũ aya atĩrĩ, Tũũrai o mũiguaga, na mũtikanamenye ũndũ; na mũtũũre o muonaga, na mũtikanakuũke.

2006-03-18T09:33:00.000-05:00

Murata wakwa, muthoomi muugi, reke tuthii na mbere na rugano rwitu, Kamaanja na Kabaca nimagithiire marorete na kwaa Mugeeci...

Kamaanja nîmakiumagarire mena Kabaca magîtiganîra na Chari thitînjiinî ya matatu. Makîgera thutha wa matuka. Magîthiî mahîtukîîte ihuba cia mahuti marîa mahaatîîtwo thoko-inî na magateo na kuu thutha wa matuka. Gwakîrî na magui ma kambî marîa mateithagîrîria gutheria thoko na njîra ya kurîa mahîndî marîa mateagwo kuu mbucîrî-inî. Ngui icio itiarî na uuru na mundu muthenya, no utuku nîciagitagîra kambî na nokîo cietîkîrîtio guikaraga kuu kaambî. Kwî hîndî mîkora yookîîte na îkageria gutua matuka, no ngui icio igîkuga muno kinya igîukîria eene na mikora îkîura. Ngui icio cîagîkomeete kuu mahuutiinî na ikaroraga ahîtuki na maitho mena toro. Noguo ciakîrorire andu acio eerî, ikîmoimagaria na maitho kinya makîbuîria kîambîro-inî kia njua.

Mahuura kona makîhîtuka buroti iria itaarî njake, makîhîtuka kanitha wa mubîa na kîenderio kîa maî magîkinya cukuru-inî wa Mukoma. Makorire o undu ciana cioima ranji na ciacoka irathiinî. Mahîtuka cukuru na mathiathia hanini magîkora rugiri rwa kaiyaba rurengetwo wega, na rukahandîrîrwo mîtî ya mîkîma matîîna maigananîirie. Mîtî îyo yaarî mîceehe wega ota rugiri ruo rwene. Yarigicîirie muciî wa Gitonga wa Mukoma, gîtang’a gia ituura. Kuu nîkuo Kamaanja matumîte rugendo.

Kîhingo kîarî gîa cuma na kîarî kîhinge, îndî nîhaarî na kahîngo kaangî kanini ka andu a maguru. Kau gatiarî kahinge. Magîkîingira nja ya Gitonga. Kwarî na tumahua mîthemba twacanukîte wega na tugathakaria nja iyo wega. Ona nîkwarî na kanyeki kaigananîirie wega ungîerirîirie guikarîra hingo ya riua. Nyumba yaarî ya mahiga, na ndirica cia icicio. Yaarî na mîrango îîrî, wa cuma na wa icicio. Wa cuma waarî muhingure no wa icicio waarî muhinge. Itambaya cia ndirica ciarî hingure manuthu na nîkuoimaga ndogo cimuni-inĩ.

Makĩamba gũtithia hanini makĩũrania atĩrĩ, ‘Tũhũre hũũti na mbere kana tũthiũrũrũke na nyunjurĩ?’ Kamaanja agĩcokia akiuga ‘Tũtagĩũkĩte na nguungo tũtiĩtanĩre na mbere.’ Matanakinya gwĩtana makĩona mũrango wahingũrwo na nyina wa Mugeeci akĩrũgama mbere yao. Ehotorete rĩthũ ya marangi maingĩ njohero na magũrũ aarĩ na tũratũ twa taritari twa rangi wa bururu, akĩmageithia amarorete, ‘Mũrĩ ega?’ ‘Iĩ tũrĩ ega.’ Magĩcokanĩria hamwe. Makĩigua mũndũ ũũkũria na hau thutha wa nyina wa Mũgeeci ‘Mami nũũ ũcio?’ Atanacokia mũrango ũkĩhingahingũrũo na Mugeeci makirũgamana na nyina. Mugeeci ehuumbĩte nguo ya mahũa matune na mairũ. Yaraihĩire maru hanini, ĩkamũnyita njohero na ikaregera gĩthuri-inĩ. Yaarĩ ya moko makuhĩ na ngingo-inĩ igatinio wega ĩtekuonania njaga. Marũgamanĩte na nyina ũguo ndũngĩagĩire nganja atĩ nĩ mwana na nyina. Mahaananĩte wega ona tiga nĩ mĩaka nĩ ũngĩaugire nĩ a nyina ũmwe. Mũũgeci kuona anake acio eerĩ akĩĩra nyina, ‘Aya nĩ ageni akwa.’
‘Kĩmahĩtũkie na ũhagĩre cai.’ Akĩĩra mwarĩ agĩcokaga na nyũmba thĩiniĩ......

Rumirira rugano ti ruthiru....

2006-03-02T03:52:00.000-05:00

Murata wakwa,
Riu tutiirigite gucemania, no tutikiuranitwo uguo muuno. Ndi o ho wega na ndikiri na kauuru. Ningugutegera ndeto ino ya Kamaanja o ica ikuhi. Tiga kuhikika wahota kugutha ikiuma irima. Njeterera o ro uguo tondu utari muhe ni muigire. Nonjukiike.

2006-01-31T06:21:00.000-05:00

Murata wakwa, tugutigiriire Kabaca na Kamaanja makinyua thota matukaini ma Mukoma. Hau niho makiriire ndundu tondu ita ritari ndundu rihuraguo na njuguma imwe........

Wakinî, ndia ndiku îroragwo na ikinya rimwe, na gutirî hîndî ya gwithamba îî heho, angikorwo niutuite ciira ati ukurîithia gîtuambainî kia Ngatia-rî, niî no ngwîrire ningukugitîra harîa nguhota. No ukimenye ati wee nîwe mukui niî ndî wa kwamukiria tondu kienjagwo mwene oiga.’ Kabaca akiira murata-we.
‘Uguo ningumenya, ndirî na guoya tondu gakiyoha niko koi uria karîina. Niî njugaga ati undu no uria utari mugariure, ningî nii ndirî wa guthiîrwo ugo, nî ndîtware ndîonere ndî wa kuuregwo ndegwo tene. No ningi ngukiregwo ni guthîna kana kuhinyara?’ Kamaanja akiyuumîriria ta mwana wa kahîî. ‘Wona twakinya no nyende ngîe na kamweke ga kwaria nake.’ Akîmwihooya.
‘To mata ngugithiî gutua, kai urona ta ndî wa riŭa rimwe. Ngîaria na Mangî nonga ukaragwo ho.’ Kabaca akimucookeria. ‘Twambe turîe kanyama kana turîe tugîcooka?’
‘Twahota gukora kurugîtwo turemwo ni kurîa tuunwo mutî?’ Kamaanja akiuga.
Nake Kabaca akimwira agithekaga, ‘Kana tukore ona gutarî mundu twîkonote ta mundu wa gwîka bunda atî.’
‘Nikîî bunda cieka? Ndukîrî mwega nyumba?’ Chari agiuka atamburukîtie guoko ageithie Kabaca. Kabaca kwihugura akîona Chari agiitîika gutheka.
‘Kai uthiaga ta ruhuho?’ akimuuria akimugeithagia.
‘Niki?’
‘Githi ndikuonire urororete Githooko na nderwo ndugucokaga narua?’
‘Ngwiraga utigane na andu, ndi mundu ngwirite kuria ndathii nii, ona nyina wa Njunio aroiga ndi mbuni-ini. Thiîte Githooko na ngahingia ma kuu, ndaheo rîbuti ni kîrori kîa macani, ndaigîrwo kamunanda-ini, ndoka nyone Gîthînji hena gategwa ka Nyoike wa Muthuui aretanîra. Mwendia tarehe thota hehu ngurirwo ni nyumba.’ Chari akihuumuka.
‘Ukunyua îrîku?’ mwendia akimuuria.
‘Rehe o iria ii hakuhi hehu ciothe ni maaì.’ Akîîra mwendia. ‘Nii ndithuraaga, nda ndiendaga gutunio, njiguaga mundu akiuga ndinyuaga iyo nyendaga banta, ngamenya ucio ni mundu utari woimagara.’ Akiuga arorete Kabaca.
‘Nîatia mundu wagîkira ta kaihurîirwo, ungiona uringîte guku kwîna ndeto.’ Akîîra Kamaanja.
‘Wee Chari tiga ndeto ciaku, guku gutagîukagwo na watho wa cibu ngituike ati ni ndoina.’ Kamaanja agicokia anyeteete.
‘Kamundu kugîa nguru. Mwarora naku tondu mwahanire ta gikwa na mukuungugu mutitiganaga?’ Akimooria.
‘To kwendangia maitho turore kana twona gwa kwendia magoko na njua.’ Kabaca agicookia akiunagira Kamaanja riitho.
‘Biacara ya magoko nithiru tondu mithanduku yoothe niyathirire. Ona riu mîbau nîracinwo makara matigairie hanini mambiririe gucina mîtongu na njegeni.’
‘Icio ciakiuma makara wee, uri wona njegeni îgîakia mwaki tiga gucinwo makara?’ Kamaanja akimucokeria agithekaga.
‘Ni uuî inyui mutiri kundu muthiîte mukona, mwakinya Nyairobi mugaga muthiîte muno ndureke nguheage uhoro.’ Akiuga akîinîkagîrîria coda. ‘Nonga mugwikîrite kanyama riiko kana mukwenda atia?’ Chari akiuria.
‘Turenda guthiî rîtietagirira muthamaki. Wahota guturaria haha na ndeto ciaku itathiraga.’ Kamaanja akimwira akirugamaga. ‘Kana niwakoruo wathima kanyama turîanîre.’
‘Nyama itiendaga gutinda ikîriyo hingo ciothe, no akorwo mwîna haraka no turîkîrîiya hingo îngî.’ Chari akiuga.
Kiu kiari o kigaathi gia Chari, nikuoikaine ati we kuruta teni yake agure nyama murianire wari undu muritu. Nioikaine kurumia.
Kamaanja nîmakiumagarire mena Kabaca magîtiganîra na Chari thitînjiinî ya matatu. Makîgera thutha wa matuka. Magîthiî .......................

Rumirira rugano ti ruthiru.....

2006-01-20T01:37:00.000-05:00

MŨNDŨ WITŨ NĨTWĨYŨMĨRĨRIE

Muthoomi muugi, ta reke nguhe ndeto ino tondu-ri, Muugi ni muutaare.

Tũkĩhaica ndege twathiaga Ruraya, nĩtwagĩkinyire.
Nĩtwerĩtwo nĩ kũritũ, no ti ta ũrĩa twagĩkorire
Mũtũheei ũhoro aakoragwo athimĩte
Ndaarĩkagia rethi, ta kaburaita kena ihuti,
Wee ũũka wĩyonere kuo ti kũũru.

Nĩtwagĩũkire na tukĩĩyonera
Iyo nĩ heho ikũũnjaga mũndũ ta ngũkũ njurĩre
Iyo nĩ mbarabu ĩitĩkaga gũkahaana burugĩ
Acio nĩ andũ mũhĩtũkanaga na mũtitumũkane
Wa mwene nĩ ũmwe, kĩu kĩngĩ nĩ kĩrĩndĩ.

Twatuĩkire ngombo cia mathaa
Gũkĩa, gũtuka, gũkoma, wĩra, irĩhi no mathaa
Urore ya riũa kana ya guoko, ngũkũ igambe kana ikire
Riumagarĩro ihũndũkĩro no thaa, mathaa, mathaa
Toro nĩ wa mbũkũ, ũhingĩte riitho rĩmwe mathaa matikore.

Andu mekĩriirwo iterenge, magwatio matikae kũũra
No amwe nĩ cekeri mategete ti acithũkũmi
Kaari o nyũmba ya Mũmbi theri yũũrĩte
Athũngũ na ũhĩndĩ mũregete kũmatega nĩkĩ?
Kana kwao gũtirĩ thabatũ? Mahuunjĩrio na mahothe.

Matirũka nĩ maingĩ kwĩ magũa
Kũgwa na ndũũkĩre nĩ gwa kĩrimũ
Njaamba nĩ gwĩthaga ĩhũũrane na ũkĩa
Nyama ndĩrĩyagwo nĩ wĩra
Mũndũ witũ nĩtwĩyũmĩrĩrie twaga gũkua tũgataha.

Gwitũ ti gũũkũ, gwitũ nĩ kũraihu
Ndokire gwetha ndiokire gũitanga
Nyoni ĩmeragia na ĩgatahĩkĩra tũcui
Wona mawega wĩhũgũrĩre acio angĩ
Wakinĩ kunda tũkundanĩre, gwitũ nĩ kũraihu.

Ng'ang'a wa Wairia

2006-01-02T01:02:00.000-05:00

MWAKA MWERU
Murata wakwa, riu ni mwaka mweru gitari ini kia miaka, no kai no muthenya ungi wakiai. Ungiikia maitho wona ta gutari na ugaruruku thi, no ungiikia maitho ma ngoro wona nigucinjitie.

Matuku maitu ni mathiraga o muthenya ikereka ria ruhia. Ugicooka kubaara ruhia niruguire, watigwo wi munu. Riu hihi hindi iyo ugeeka atia? Ciatua guikania wee no kwiheta tondu nduri na rwa kwigitira naruo ona kana rwa guikia iyo ingi. Gia na gitugi kiria ukenyitirira na kamugaa karia ukeyuwa riua.

Riu mwaka mweru nitugie na itua rieru. Tutigane na ndeto cia gwithahia na gwithukia. Tuoye maundu meeru magutukuria na gutuikaria na ugima wa meciria na mwiri. Turongooranirie nyoni njega na tweheranirie matuhuhu. Twambararie maitho tuone mawega na ndathimi cia Mwene Nyaga. Tugitungage o minyaka riumagariro ona ihundukiro. Aria me turathimaga uguo-ri, ona ithui tumarathimage oguo.

Indi mbari ya muura huuho, na mbari ya kanyua ikame, acio tumageke tuuge marora. Magithii kugera ngero na kwananga-ri, maromaka na matungwo ni matuhuhu. Marwethiririma mutino ta maguta na macuhiririwo ni thina ta kieha. Riria maikaire thi magicuurania mawaganu mao-ri, maroaga kuiguithania miario na magaruruke meyeherie ndundu-ini iyo ya eeki naai.

Tukiuge atia na mwaka ni mweru, nitucarie mianga mieru. Tumiunure, tuhihie, turute karuruma, tumotore, turianire. Mwanga ungikura muno niugumaga na wahota kuhuhitia murii. Nitugitigane na mianga iyo ya tene tucarie mianga mieru. Twaruke hianyu mweru, tuciimbe ngamba-ini, na tondu ng'undu iri gutahwo ciothe-ri, nitukihoranie ici itigarite maratathi-ini turore kana hihi notuone gia kuria.

Riu mwaka mweru, mwanga mweru na itua rieru. Ngugikinyukia oro uguo-i, tondu cia athuri inyuagira thutha. Na tondu ithekagirwo muumo, ndina mayu onanii tondu wanaruona anarumenya. Ndikuinira ihugo nii ndiri kironda na njong'i ndiagite ingikunya. Nikio ninjukike thoithite nao me thutha makiinaga atiri:
Kinya! Kinyukia! Kinyaga oro uguo-i! Ugithii no Ugiicooka!

Kenera mwaka mweru!!!!

2005-12-26T10:41:00.000-05:00

Muthoomi muugi, tugutigiriire Kamaanja e njira-ini magatungane na Kabaca wa Gitati....

Nîkîo Kabaca niakiumagarire o gatene, akîgera gatukainî ka Muroki akîgura tuthigara twa kîng’ori agithiî magatungane na Kamaanja. Muroki amuona akîrika kumuhunga ndeto ota urîa amenyerete. Nikwîrîkanaga ati gutirî maundu maingî mangîonekire Marobo ona kana Gîthooko na Muroki ndamenye. Rîtwa rîake rîa guciarwo nî Nduati wa Nuthu. Atwiirwo Muroki ni urîa amenyerete kurokaga mîciî akîgura cuba na ndebe na thuburia nguru. Hau niho ambîrîirie biacara. Na riu aari na nduka igîri na tu-kiociki tuigana una aakomborithagia.

‘Wathii ku tondu wakiŭma ta tothi ya hìhio?’ Muroki akiuria.
‘Ndakinya o haha murimo ndithiite kunene.’ Kabaca agicookia.
‘Kai kwi naki na ndŭnyŭ ni ya ruciu, na njŭŭa niiragikuirwo ira?’ Kabaca endagia njŭŭa na nioikaine wega biacaraini iyo.
‘Tiga kwenda kŭmenya muno reke ciume na eene ningi wee wahota kŭgŭtha îkiuma irima.’
‘Gîthiì no umenye njŭŭi maingî. Gŭtituka itamenyete kuria warora. Thii uuke ni ngukwira.’ Muroki akimumagaria naicio.

Kabaca agithii agithekaga ni kumenya ati uguo Muroki amwirire wari uhoro wama. Muroki ahungaga uhoro ta kameme ona kiria murariite hwai niangiakwirire kiroko. Magitunganire na Kamaaja miaraho ya ciuri, ni thutha wa mburi ciaumagara na mbere ya miaraho ya gathirange. Makîîrana maringîrire maguru handu ha gweterera ngaari. Ningi ngaari muthenya utari wa thoko ti nyoneki uguo. Na gwakîri o tene. Makiambata na njira ya Mŭtuuyaini, magiikŭrŭkirira Gathatu makihituka githii gia kahuwa kia Muthundo magikinya matukaini ma Mukoma. Hau niho manyuire thota hehu tondu niho thitima ciakinyite. Murimo wa Githooko thitima niciathatire. Kwirikanaga mbeca cia buronjekiti ya thitima ciaigagwo akautini yekiragwo thairi ni Muroki na cibu na uhoro ucio watigiirwo DO. Makinyua thota Kamanja niaheire wakinîwe uhoro kuringana na uria ecirîtie. Akimwira ati endaga mathiî nigetha monane na Mugeeci na nigetha amuuhe na arore kana hihi etikirwo nigetha agithondeke ndeto ikoniî ruracio na uhiki.

‘Wakinî, ndia ndiku îroragwo na ikinya rimwe, na gutirî hîndî ya gwithamba îî heho angikorwo niutuite ciira ati ukurîithia gîtuambainî kia Ngatia-rî, niî no ngwîrire ningukugitîra harîa nguhota. No ukimenye ati wee nîwe mukui niî ndî wa kwamukiria tondu kienjagwo mwene oiga.’ Kabaca akiira murata-we.‘Uguo ningumenya, ndirî na guoya tondu gakiyoha niko koi uria karîina. Niî njugaga ati undu no uria...............

Rumirira rugano ti ruthiru.

2005-12-25T16:41:00.000-05:00

MUGEECI WA KAMAANJA

Njamba nìyakiumagarire ìrorete na kwaa Mŭgeci. Ndaarì na kìeha tondu oigaga ati gŭthiì ni kuona, na mŭtŭŭri mŭno ndagaga.Tondu hihi tŭtirì hamwe, reke ngŭhe ŭhoro tŭtwarane. No nyambe ngŭŭmìrìrie ngwìre ati tondŭ kŭrìa tŭrorete nì kŭraya-rì, wee ndŭgathethŭke. Na wona ta ngŭhanyŭka ŭnjììre. Tondu mìtacŭ ndìkiiganainio.Ndìrakŭhe ŭhoro wa mwanake ŭgwìtwo Kamaanja. Kwao nì itŭŭra rìa Marobo hakuhì na Gìthooko. Nì mŭrìmo ŭŭrìa ŭngì wa Gìthaanjì. Gìthaanjì nì rŭŭì rwa kana uumììte Gìthongo ŭrorete Kìa Wandia. Kamaanja aari mwanake mŭceke. ŭceke ŭria ŭhaana ta mŭrimŭ. Nìkwerìkanaga atì nìangìehithire na itimŭ riake na ndŭmuone. No kìu no kìigaathi. Indi we, ha gŭcekeha aarì mŭceke. Ti kaingì angìoimagarire kwìna rŭhuho na ndakue mahiga eyongerere ŭritu. Muitha ona acekeha ta rŭkonda aari ngŭrŭ ta njeege ìnyite nì mŭtego. Nì oìkaine rŭngathio, ŭrŭme ona nguthi na riika riake nìrìamŭtììte nì gìtŭmi kìu. Kamaanja ndangìateire mahinda make na kwaria cia andu aria angì. Oigaga njukŭ na mucene ni mìgathì ya aka.Ona Kamaanja acekeha ŭguo ndagììte kŭgia na ŭthiu wa kwiyŭmbanira. Aari na thithi mŭkeŭku. Akagia na maitho mahanaga ta marona mŭndŭ kinya ngoro thìiniì. Angiakŭrorire ndaabucagia na ti andŭ aingì mahotaga kŭmŭrora na matiinamie maitho. Aarì na mìromo mìcomoku hanini, thia nyumiru, maniuru maambe, na matu mategaga ruhuho na heho. Ungiamuonire uthiu wi wiki no uuge ni theeru wona. Nikio nietagwo ni andu ‘thithi wa ngima.’No gutiri mundu ungietire kumwita uguo akiiguagwo niwe. Macharia wa Kimaachia amwitire uguo agikoma thibitari ciumia igiri. Kwirikanaga ati ni Ngai waregire naake aari wa kwambata. Hau nooho aarutire wathe wake na nikio ona umuthi athiaga agithuaga ta kuguru kumwe gwi gukuhi. Macharia eraga andu ati ni ngaari yamuguthire na ikiura. Nogetha erute thoni cia uria ahurirwo ni Kamaanja. Ona Kamaanja acekeha uguo aari murathime na njira ingi. Ngai ni Mugai na ndangikuhe ukomanie na ningi ndangikuima kaimana. Kamaanja ona gutwika ndangiaihuririe nyama mukuha, aari murathime na thiaka. Kwirikanaga ati Kamaanja akirua muruithia aamwiraga ati eherie guoko nigetha akirikirio, no nake Kamaanja akarigwo niki kiraria kingi tondu we enyitite njohero na moko meeri. Muruithia ndonete thiaka munene uguo, na ndaari wa njiigo ni aruithitie aingi, oonaga taari guoko anengeragwo.Hau tiho tuuma,Kamaanja niagithiire akioe Kabaca wa Gitati wakiniwe, tondu niwe maceeraga nake. Marikanirite macemanie Kianduma magomano ma njira ya Marobo na Mutarakwa. Kamaanja ti guoya aari naguo no ni kumenya ati mundu umwe ndehagirirwo njira. Nikio niakunyiire wakini-we ndeto iria endaga guthii gukundia Mugeci. Kabaca hake nionete na mauthi ati njamba niyacucitwo ni wendo wa Mugeeci. Ni aikaraga akihoyangaga kirira gikonii uuhi na agaikagia tumiario twa guthima woni wa Kabaca hari ndeto iyo. Na tondu mundu mugi ndari muhere wa uhoro, Kabaca ndangietire gŭthahia ndeto iyo, tondu ya gwithurira ndiri gorwe. We Kabaca aikaraga athimiire oro uguo etereire ciume na eene. Rumirira rugano tiruthiru................

KIAMBIRIRIA NGWACI NYIINGI
Muthoomi muugi, wi munyite ugeni rurenda-ini ruru. Ndina wihooko ati nitugutwarana hamwe rugendo-ini. Ndugathethuke tondu haria tuguthii he gatagiria. Ndigukuhumithia, ngugutwara o kahora. Ndukahikike tondu wakihota kuuna gikwa ihatha.Ningukuhe maingi, ma riu na ma tene. Nawe urore maria magoka. Ndukainire ihugo ta muka wi kironda, toboka kuo rwatua kubaca wamukirie, wahota kwiyumbanira. Mawooni nimatiganite ota uria mayu matiganite. Reke tuthii tukore njaamba, na ti njaamba nyamu, ni njaamba mundu.Thooma wiiguire......................

2005-12-25T16:39:00.000-05:00

KIAMBIRIRIA NGWACI NYIINGI

Muthoomi muugi, wi munyite ugeni rurenda-ini ruru. Ndina wihooko ati nitugutwarana hamwe rugendo-ini. Ndugathethuke tondu haria tuguthii he gatagiria. Ndigukuhumithia, ngugutwara o kahora. Ndukahikike tondu wakihota kuuna gikwa ihatha.Ningukuhe maingi, ma riu na ma tene. Nawe urore maria magoka. Ndukainire ihugo ta muka wi kironda, toboka kuo rwatua kubaca wamukirie, wahota kwiyumbanira. Mawooni nimatiganite ota uria mayu matiganite. Reke tuthii tukore njaamba, na ti njaamba nyamu, ni njaamba mundu.Thooma wiiguire......................